منڇر ڍنڍ تاريخ، تهذيب ۽ بقا جي جدوجهد

بشير احمد نوحاڻي

منڇر ڍنڍ سنڌ جي ڌرتيءَ تي پکڙيل اهو نيرو آئينو آهي جنهن ۾ صدين کان زندگيءَ جو عڪس ڏسڻ ۾ ايندو رهيو آهي ايشيا جي وڏي ۾ وڏي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن مان هڪ هئڻ سبب منڇر کي فطرت جو نادر تحفو سڏيو ويندو هو پراڻي دادو ضلعي ۽ موجوده ڄامشورو ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع هي ڍنڍ رڳو پاڻيءَ جو ذخيرو نه، پر هزارين خاندانن جي روزگار، ثقافت ۽ بقا جو ذريعو رهي آهي اڄ جڏهن منڇر جو نالو ورتو وڃي ٿو ته دل ۾ هڪ ئي وقت فخر به جاڳي ٿو ۽ درد به فخر ان لاءِ ته هيءَ ڍنڍ ڪڏهن خوشحاليءَ جو مرڪز هئي، ۽ درد ان لاءِ ته اڄ اها ئي ڍنڍ تباهيءَ جي ڪناري تي بيٺي آهي تاريخ ٻڌائي ٿي ته منڇر ڍنڍ صديون پراڻي آبي نظام جو حصو رهي آهي برساتي نالن ۽ دريائي وهڪرن سان ڀرجي منڇر مٺي پاڻيءَ جو وڏو ذخيرو بڻجندو هو هن ڍنڍ جي ڪري آس پاس جي علائقن ۾ زراعت ترقي ڪئي ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري ۽ ٻين فصلن جي پوکي لاءِ منڇر جو پاڻي حياتيءَ جيان اهم هو قديم دور کان وٺي منڇر جي ڪنڌين تي آباد ماڻهو پاڻيءَ سان گڏ جيئندا رهيا آهن ٻيڙين تي ٺهيل گهر، پاڻيءَ ۾ ڄمندڙ ٻار، ۽ مڇيگيريءَ کي ورثي طور اختيار ڪندڙ نسل هي سڀ منڇر جي تاريخ جو حصو آهن ڪڏهن منڇر جون موجون هزارين ايڪڙ زمين آباد ڪنديون هيون لکين مهاڻن جا گهر روشن هوندا هئا ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان ماڻهو منڇر ڏانهن ايندا هئا ته جيئن پنهنجي روزگار جي شروعات ڪن سوين قسمن جي مڇي، جهڙوڪ موراکي، مڪر، پلو ۽ ٻيا ڪيترائي نسل، منڇر ۾ ملندا هئا اهي مڇيون سنڌ سميت ملڪ جي ٻين حصن تائين سپلائي ٿينديون هيون سياري جي موسم ۾ ديسي ۽ غير ملڪي پکين جا ڌڻ منڇر تي لهندا هئا انهن جي اچڻ سان ڍنڍ جو منظر ڪنهن جنت کان گهٽ نه هوندو هو بيهه، لوڙه، پٻڻ ۽ پاڻيءَ جا ٻيا ٻوٽا نه صرف ماحولياتي حسن وڌائيندا هئا، پر مارڪيٽن تائين به پهچندا هئا چوپائي مال لاءِ گاهه به منڇر جي ڪنڌين تان ملندو هو منڇر هڪ مڪمل ماحولياتي نظام هو، جتي پاڻي، ٻوٽا، مڇيون، پکي ۽ انسان هڪ ٻئي سان ڳنڍيل ھئا جڏهن پاڻي صاف ۽ مٺو هوندو هو ته مڇيون وڌنديون هيون، پکين کي خوراڪ ملندي هئي، ۽ انسانن کي روزگار ملندو هو پر جڏهن پاڻي زهريلو ٿيو ته اهو سڄو نظام متاثر ٿي ويو مڇي مري وئي، پکي لڏي ويا ۽ ماڻهو بيمارين جو شڪار ٿيڻ لڳا. گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران مختلف نالن ۽ ڊرينيج سسٽم ذريعي گندو ۽ کارو پاڻي منڇر ۾ ڇڏيو ويو صنعتي فضلو، زرعي ڪيميڪل ۽ ٻيو زهريلو مواد ڍنڍ جي پاڻيءَ ۾ شامل ٿيڻ لڳو پاڻيءَ جي لوڻياٺ وڌڻ سبب مڇين جا ڪيترائي نسل ختم ٿيڻ لڳا پاڻيءَ جي سطح به گهٽجڻ لڳي، جنهن سان زرعي زمينون متاثر ٿيون هزارين ايڪڙ زمين بنجر ٿي وئي مهاڻا، جيڪي پنهنجي ڄار سان روزي ڪمائيندا هئا، اڄ خالي هٿ موٽڻ لڳا سندن ٻارن جي تعليم، گهرن جو خرچ ۽ روزاني زندگي سخت متاثر ٿي وئي منڇر جي ڪنڌين تي آباد ڳوٺ اڄ اجڙيل نظر اچن ٿا ڪيترائي خاندان پنهنجا اباڻا گهر ڇڏي ٻين شهرن ڏانهن لڏي ويا آهن ڪن مزدوري اختيار ڪئي، ڪن ريڙهي هلائڻ شروع ڪئي، ۽ ڪن وري ٻيهر پاڻيءَ ڏانهن موٽڻ جي آس ۾ ويٺا رهيا پيئڻ جي صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب ماڻهو بيمارين ۾ مبتلا آهن عورتون ۽ ٻار پاڻيءَ جي هڪ ڦڙي لاءِ تڙپن ٿا اهو منظر ڪنهن به حساس دل کي ڏک ۾ وجهي ڇڏي ٿو ڇا منڇر جي تباهي قسمت جو لکيو آهي؟ يا وري حڪمرانيءَ جي نااهليءَ جو نتيجو؟ جڏهن پاليسين ۾ ماحولياتي تحفظ کي نظرانداز ڪيو وڃي، جڏهن صنعتي فضلي کي روڪڻ لاءِ قانوني قدم نه کنيا وڃن، تڏهن اهڙا نتيجا نڪرندا آهن منڇر جي بحاليءَ لاءِ سنجيده قدم کڻڻ ضروري آهن صرف بيانن ۽ واعدن سان مسئلو حل نه ٿيندو بحاليءَ لاءِ تجويزون منڇر ۾ ايندڙ گندي پاڻيءَ کي فوري طور روڪيو وڃي جديد واٽر ٽريٽمينٽ پلانٽ لڳايا وڃن ته جيئن پاڻي صاف ٿي ڍنڍ ۾ اچي مٺي پاڻيءَ جي فراهمي وڌائي وڃي ته جيئن لوڻياٺ گهٽجي مهاڻن لاءِ مالي امداد ۽ متبادل روزگار جا موقعا فراهم ڪيا وڃن ماحولياتي ماهرن جي نگرانيءَ ۾ ڊگهي مدي وارو بحالي پروگرام شروع ڪيو وڃي منڇر کي عالمي سطح تي محفوظ آبي علائقو قرار ڏيڻ لاءِ ڪوششون ڪيون وڃن دنيا ۾ ڪيترائي مثال موجود آهن جتي تباهه ٿيل ڍنڍن کي ٻيهر زنده ڪيو ويو آهي جيڪڏهن مضبوط ارادو، سائنسي رٿابندي ۽ عوامي دٻاءُ گڏجي ڪم ڪن ته منڇر به ٻيهر جيئري ٿي سگهي ٿي سنڌ جا باشعور ماڻهو، سماجي تنظيمون، شاگرد، استاد ۽ ميڊيا جيڪڏهن گڏجي آواز اٿارين ته حڪمرانن کي قدم کڻڻا پوندا منڇر جون موجون شايد اڄ خاموش هجن، پر جيڪڏهن گڏجي ڪوشش ڪنداسين ته اهي موجون وري جيئريون ٿي سگهن ٿيون مهاڻن جا ڄار وري ڀرجي موٽي سگهن ٿا، پکين جا ڌڻ وري آسمان تي جشن ملهائي سگهن ٿا، ۽ منڇر ٻيهر خوشحاليءَ جو نشان بڻجي سگهي ٿو منڇر ڍنڍ سنڌ جي سڃاڻپ آهي اها رڳو پاڻيءَ جو ذخيرو ناهي، پر تاريخ، ثقافت ۽ هزارين خاندانن جي زندگيءَ جو مرڪز آهي اچو ته گڏجي اهو عزم ڪريون ته منڇر کي زهر مان زندگيءَ ڏانهن واپس آڻينداسين ڇو ته منڇر جي هر موج ۾ سنڌ جو ساهه سمايل آهي، ۽ جيڪڏهن منڇر زنده آهي ته سنڌ زنده آهي