پاڪستان جي معيشت - بحران، بحالي ۽ عوامي اميد ..

غلام مصطفيٰ جمالي

پاڪستان جي معيشت هڪ اهڙي حساس مرحلي مان گذري رهي آهي جنهن ۾ بحران جا سڀ کان شديد اثر عوام جي روزمره زندگيءَ تي محسوس ٿين ٿا ملڪ گهڻن سالن کان مهانگائي، بي روزگاري، قرضن جي وڌندڙ بوجھ، عالمي معاشي غير يقيني صورتحال ۽ اندروني پاليسي اختلافن سان جهيڙي رهيو آهي ڪيترن ئي اقتصادي ماھرن، بين الاقوامي ادارن ۽ سرڪاري تجزين موجب معيشت ۾ ڪجهه استحڪام جا اشارا نظر اچن ٿا پر عوام تائين انهن سڌارن جا فائدا مڪمل طور پهچڻ ۾ اڃا به مسئلا آهن پاڪستان جي معيشت جو تجزيو ڪرڻ لاءِ اسان کي صرف انگن اکرن يا مالي رپورٽن تائين محدود نه رهڻ گهرجي پر اهو سمجهڻو پوندو ته عام ماڻهوءَ جي روزمره زندگي تي انهن تبديلين جو ڪهڙو اثر پوي ٿو ڇا معيشت بحالي ڏانهن وڌي رهي آهي ڇا عوام جا پيٽ ڀرڻ، روزگار حاصل ڪرڻ ۽ زندگي کي بهتر بنائڻ ۾ آساني محسوس ڪري رهيا آهن اهي سوال هر گهر جي اندر اُٿي رهيا آهن ۽ انهن جا جواب اسان کي گهڻي وسيع ۽ گهري سوچ جي طلب ڪن ٿا مهانگائي معيشت جي حالتن جو سڀ کان اهم ۽ سنئون اثر عوام جي روزمره زندگيءَ تي پوي ٿو هر ملڪ ۾ خاص ڪري ترقي پذير ملڪن ۾ ٻه شيون آهن جن تي سڀ کان وڌيڪ اثر مهانگائي جو پوي ٿو خوراڪ ۽ توانائي پاڪستان ۾ گذريل ڪجهه سالن ۾ کير، آٽو، چانور، تيل، گوشت ۽ جهڙين بنيادي شين جون قيمتون مسلسل وڌيون آهن جنهن سبب هر گھر جو بجٽ تيز وزن واري ٻوڙ وانگر محسوس ٿيو آهي توانائي جا خرچ به وڌي چڪا آهن پيٽرول، ڊيزل، بجلي ۽ گئس جا قيمتي پهلو روزاني زندگيءَ کي ڏکيو بنايو آهي جڏهن توانائي جا خرچ وڌن ٿا ته ان جو اثر پيداوار، ٽرانسپورٽ ۽ پيداوار جي خرچن تي پوي ٿو جنهن جو سيڪڙو آخرڪار صارف تائين منتقل ٿئي ٿو نتيجي طور سنڌي، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخوا جي سلگندڙ شهرن ۾ رهندڙ سڀني طبقي جا ماڻهو احساس ڪن ٿا ته روزمره زندگي مهانگي ٿي رهي آهي ۽ انهن جي خريد قوت گهٽجي رهي آهي پاڪستان ۾ بي روزگاري هڪ وڏو سماجي ۽ معاشي چئلينج بڻجي چڪي آهي هزارين نوجوان هر مهيني نوڪري ڳولڻ جي ڪوشش ۾ آهن پر اعليٰ تعليم، فني تربيت يا ٽيڪنيڪل مهارت جي باوجود مناسب روزگار جا موقعا محدود آهن نوجوانن ۾ معاشي عدم تحفظ، مستقبل بابت بي اعتمادي ۽ روزگار جو فقدان سماجي بيچيني پيدا ڪري رهيا آهن جيڪو اسان جي سماج لاءِ انتهائي خطري جي ڳالهه آهي جڏهن جنهن سماج جا نوجوان ڪم ڪندڙ قوت جو وڏو حصو بڻجن اتي ان طبقي جو غير فعال يا بي ڪار هجڻ مجموعي اقتصادي پيداوار تي منفي اثر وجهي ٿو معيشت ۾ واڌاري لاءِ ضروري آهي ته نوجوانن کي تربيت، اسڪيلز، روزگار جا موقعا ۽ نوان شعبا مهيا ڪيا وڃن جيئن اهي پاڻ جي مستقبل ۽ ملڪ جي معيشت ۾ اهم حصو وٺي سگهن پاڪستان هميشه پنهنجي معاشي پاليسين ۾ بين الاقوامي قرضن تي دارومدار رکي ٿو آءِ ايم ايف، عالمي بئنڪ ۽ دوست ملڪن جي قرضن تي منحصر ٿيڻ سان معيشت کي استحڪام ڏئي سگهجي ٿو پر ان جا پڻ ڪيترائي منفي اثر آهن قرضن تي وڌندڙ بوجھ سبب ملڪ کي پنهنجون پاليسيون آزاديءَ سان ترتيب ڏيڻ ۾ ڏکيائي ٿئي ٿي ۽ گهڻو ڪري سخت شرطن سبب معاشي آزادي محدود ٿئي ٿي اهو پڻ ڏٺو ويو آهي ته قرض جي شرطن سان جڙيل پاليسيون گهڻو ڪري گهڻا اثر عوام جي زندگيءَ تي محسوس نه ٿينديون آهن جهڙوڪ ٽيڪس ۾ واڌ يا سبسڊي ۾ ڪٽ وغيره جيڪي سڌو عام انسان جي خريد قوت ۽ زندگي تي اثرانداز ٿين ٿيون نتيجي طور معيشت ۾ بحالي جي دعوائن جو سڌو عوام تي اثر محسوس نه ٿيڻ ڪري ماڻهن ۾ بي اعتمادي پيدا ٿيندي آهي پاڪستان جي معيشت جي واڌاري لاءِ برآمدات هڪ اهم پهلو آهي زراعت، ڪپهه، ڪپڙو، چمڙو ۽ ٻيا صنعتون جيڪي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ برآمد ٿين ٿيون انهن کي عالمي معيار، مستحڪم واپار پاليسين ۽ موثر سپلائي چين ذريعي سپورٽ ڪرڻ جي ضرورت آهي پر موجوده معاشي ماحول ۾ برآمدات ۾ مسلسل واڌاري ڪاميابي سان نه ٿي ٿي سگهي جنهن سبب واپار ۾ خسارو ۽ غير مستحڪم تجارتي برانڊيگن جو دباءُ وڌندو پيو وڃي صنعتي پيداوار ۾ گهٽتائي جو هڪ سبب توانائي جا وڌيڪ خرچ ۽ هلائيندڙ ماحول ۾ غير يقيني صورتحال آهي ڪيترن ئي ننڍن ۽ وچولي ڪاروبارن کي پيداوار لاءِ اعليٰ خرچن جو مقابلو ڪرڻو پوي ٿو جنهن سبب اهي عالمي مارڪيٽن ۾ سخت مقابلي ۾ نه رهي سگهندا اهڙي صورتحال ۾ حڪومت کي ڪاروباري ۽ صنعتي پاليسين ۾ سهولت پيدا ڪرڻ، توانائي خرچ گهٽ ڪرڻ ۽ عالمي معيار مطابق سپورٽ مهيا ڪرڻ گهرجي ڄاڻايل مالي انگن اکرن ۽ تجزين کان علاوه سنڌي، پنجاب ۽ ٻين علائقن جي عام شهرين کي پنهنجي گهر جي روزمره ضرورتن ۾ مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو گهر جي خرچن ۾ واڌ، ٻارن جي تعليم جا خرچ، صحت ۽ دوائن جا وڌايل قيمتون هر خاندان کي سوچ ۾ وجهن ٿا ته ڪيئن هي زندگي هلائجي ايندڙ ڏينهن ۾ اها صورتحال سخت ٿي سگهي ٿي جيڪڏهن مؤثر پاليسيون نه ورتيون وڃن سماجي طور تي به معاشي دٻاءَ جا اثر واضح آهن بي روزگاري، بلند مهانگائي، معاشرتي نابرابري ۽ اقتصادي عدم استحڪام سبب نوجوانن ۾ مايوسي، سماجي بيچيني ۽ جذباتي دٻاءَ وڌي رهي آهي جيڪو انتهائي سنگين صورتحال پيدا ڪري سگهي ٿو پاڪستان جي معيشت کي صرف انگن اکرن يا سست استحڪام جي دعوائن تائين محدود نه رکڻ گهرجي حقيقي بحالي ۽ خوشحالي لاءِ بنيادي سڌارن کي ترجيح ڏيڻ لازمي آهي ٽيڪس نظام ۾ سڌارو موجوده ٽيڪس نظام کي هر شعبي، خاص ڪري وڏن ادارن ۽ مالدار طبقن لاءِ وڌيڪ شفاف ۽ اثرائتو بڻائڻ گهرجي جيئن ٽيڪس جو بوجھ صرف محدود حصن تي نه پوي روزگار جا موقعا نوجوانن لاءِ فني تربيت، اسڪيل ڊولپمينٽ پروگرام ۽ ڪاروباري موقعن کي فروغ ڏيڻ لاءِ پاليسيون تيار ڪرڻ گهرجن برآمدات کي فروغ عالمي مارڪيٽن ۾ مقابلي لاءِ معياري پيداوار، سپلائي چين ۽ برآمداتي سهولتن ۾ واڌ ڪري سگهجي ٿي توانائي ۽ ڪاروبار توانائي جا خرچ گهٽائڻ، ڪاروباري ماحول سولو ڪرڻ ۽ ڊگهي مدي وارا حڪمت عمليون تيار ڪرڻ گهرجن جيڪي ڪاروبار کي ترقي ڏين سماجي تحفظ سماجي تحفظ جا پروگرام ۽ عوامي ڀلائي وارا منصوبن تي توجه ڏيڻ گهرجي جيئن زندگي جي معيار ۾ بهتري اچي پاڪستان جي معيشت بحران ۽ بحالي جي سنگم تي بيٺل آهي ڪجهه مثبت اشارا آهن پر عوام جي روزمره زندگيءَ ۾ محسوس ٿيندڙ دٻاءَ وڏو چئلينج آهي حقيقي ترقي تڏهن ٿيندي جڏهن معيشت صرف انگن اکرن تائين محدود نه رهندي پر هر گهر جي خوشحالي ۽ معيشت جي استحڪام ۾ بدلجي اهڙا قدم کڻڻ سان ئي ملڪ حقيقي خوشحالي ڏانهن وڌي سگهي ٿو.