ايران هن وقت تاريخ جي هڪ اهڙي موڙ تي بيٺل آهي، جتي سالن کان دٻايل عوامي بيچيني هاڻي کليل احتجاج جي صورت اختيار ڪري چڪي آهي. هي احتجاج ڪنهن هڪ حڪم، ڪنهن هڪ واقعي يا ڪنهن هڪ سياسي فيصلي جو نتيجو ناهن، پر اهي ڪيترن ئي سالن جي ناڪام پاليسين، معاشي بدحالي، عالمي دٻاءَ ۽ اندروني سياسي بي اعتمادي جو گڏيل نتيجو آهن. جڏهن رياست ۽ عوام جي وچ ۾ اعتماد جو رشتو ڪمزور ٿي وڃي، جڏهن روزمرهه زندگي بقا جي جنگ بڻجي وڃي ۽ جڏهن مستقبل اونداهو نظر اچڻ لڳي، تڏهن احتجاج صرف حق نه رهندو آهي، پر مجبوري بڻجي ويندو آهي. ايران ۾ اڄ جيڪو ڪجهه ٿي رهيو آهي، اهو ساڳي مجبوري جو اظهار آهي.
ايراني عوام لاءِ زندگي هاڻي رڳو وقت گذارڻ جو نالو نه رهي آهي، پر اها هر ڏينهن هڪ نئين آزمائش بڻجي وئي آهي. ملڪ جي ڪرنسي رياَل مسلسل ڪري رهي آهي، جنهن جو سڌو اثر عام شهري جي کيسي تي پئجي رهيو آهي. جيڪو ماڻهو ڪجهه سال اڳ وچولي طبقي ۾ شمار ٿيندو هو، اهو اڄ غربت جي ڪناري تي بيٺو آهي. پگهارون ساڳيون آهن، پر خرچ ڏينهون ڏينهن وڌي رهيا آهن. بازارن ۾ شين جا اگهه اهڙا آهن، ڄڻ اهي عام ماڻهو لاءِ نه، پر ڪنهن خاص طبقي لاءِ رکيل هجن. دوائون مهانگيون ٿي ويون آهن، علاج ڪرائڻ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويو آهي، تعليم جو خرچ غريب ۽ وچولي طبقي جي وس کان ٻاهر ٿيندو پيو وڃي. اهي سڀ عنصر گڏجي عوام جي اندر هڪ اهڙو غصو پيدا ڪري رهيا آهن، جيڪو ڪنهن به وقت ڌماڪي جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو.
ايران جي معاشي بحران جي پاڙ تمام گهري آهي.هي بحران اوچتو پيدا نه ٿيو آهي، پر سالن کان آهستي آهستي وڌندو رهيو آهي. آمريڪا ۽ مغربي ملڪن جون پابنديون هن بحران کي وڌيڪ شديد بڻائي ڇڏيو آهي. تيل، جيڪو ايران جي معيشت جي ريڙهه جي هڏي آهي، ان جي برآمد تي سخت پابندين سبب رياست جي آمدني گهٽجي وئي آهي. عالمي بئنڪنگ نظام کان ڪٽجڻ سبب ايران لاءِ بين الاقوامي واپار انتهائي ڏکيو بڻجي ويو آهي. پرڏيهي سيڙپڪاري تقريبن ختم ٿي وئي آهي، جنهن سبب روزگار جا موقعا گهٽجي ويا آهن. ڪارخانا بند ٿي رهيا آهن، ننڍا واپاري سخت نقصان ۾ آهن ۽ نوجوان نسل بيروزگاري جي باهه ۾ سڙي رهيو آهي.
انهن حالتن ۾ حڪومت اندروني وسيلن ذريعي معيشت کي سنڀالڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اهي ڪوششون عوام لاءِ وڌيڪ تڪليف جو سبب بڻيون. ٽيڪسن ۾ اضافو، سبسڊيز ۾ گهٽتائي ۽ سرڪاري خرچن ۾ ڪٽوتي اهڙا قدم هئا، جن جو بار سڌو سنئون عام ماڻهوءَ تي پيو. حڪومت شايد انگن اکرن ۾ معيشت کي سنڀالڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي، پر زميني حقيقت اها هئي ته ماڻهو ٻه وقت جي گذران لاءِ پريشان ٿي رهيا هئا. جڏهن حڪومتي پاليسيون عوام جي روزاني زندگي کي آسان ڪرڻ بدران وڌيڪ ڏکيو بڻائين، تڏهن احتجاج هڪ قدرتي ردعمل بڻجي ويندو آهي.
احتجاجن جي شروعات ننڍن شهرن ۽ واپاري علائقن مان ٿي. دڪاندارن، مزدورن ۽ ڪاروباري ماڻهن هڙتالون ڪيون، بازارون بند ڪيون ۽ حڪومت خلاف آواز اٿاريو. شروعات ۾ اهي احتجاج محدود هئا، پر جيئن ئي سيڪيورٽي فورسز سختي ڪئي، تيئن عوامي غصو وڌيڪ وڌندو ويو. احتجاج وڏن شهرن تائين پکڙجي ويا. شاگرد، عورتون، نوجوان ۽ بيروزگار ماڻهو وڏي انگ ۾ روڊن تي نڪري آيا. اهي صرف نعرا هڻي نه رهيا هئا، پر اهي پنهنجي زندگي جي حقيقت بيان ڪري رهيا هئا، جيڪا حڪمرانن جي تقريرن کان بلڪل مختلف هئي.
ڪيترن هنڌن تي احتجاج پرامن رهيا، جتي ماڻهو رڳو پنهنجا مطالبا پيش ڪندا رهيا، پر ڪجهه علائقن ۾ صورتحال ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي وئي. پوليس ۽ مظاهرين وچ ۾ جهيڙا ٿيا، تشدد ٿيو، سرڪاري ۽ نجي ملڪيت کي نقصان پهتو. اهڙين حالتن ۾ جاني نقصان جون رپورٽون به سامهون آيون. سرڪاري انگن اکرن موجب گهٽ ۾ گهٽ ڇهه کان ست ماڻهو مارجي ويا آهن، جڏهن ته ڪيترائي زخمي ۽ سوين گرفتار ٿيا آهن. غير سرڪاري ذريعا وڌيڪ انگ ٻڌائن ٿا، پر انگن کان وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته هر موت عوام ۽ رياست جي وچ ۾ وڌندڙ وٿيءَ کي وڌيڪ ويڪرو ڪري رهيو آهي.
انساني حقن جون تنظيمون الزام لڳائي رهيون آهن ته احتجاجن کي دٻائڻ لاءِ حد کان وڌيڪ طاقت استعمال ڪئي وئي. حڪومت جو موقف آهي ته تشدد ڪندڙ ۽ افراتفري پکيڙيندڙ عنصرن خلاف ڪارروائي ضروري هئي. حقيقت شايد انهن ٻنهي موقفن جي وچ ۾ ڪٿي موجود هجي، پر اهو طئي آهي ته طاقت جو استعمال مسئلن جو مستقل حل نٿو بڻجي سگهي. تاريخ شاهد آهي ته جڏهن عوام جي آواز کي دٻايو وڃي ٿو، ته اهو آواز ڪجهه وقت لاءِ خاموش ٿي سگهي ٿو، پر مڪمل طور ختم نٿو ٿي سگهي.
انهن احتجاجن تي آمريڪا جو ردعمل به خاص اهميت رکي ٿو. آمريڪي قيادت واضح لفظن ۾ چيو آهي ته پرامن احتجاج عوام جو بنيادي حق آهي ۽ ايران حڪومت کي طاقت استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. آمريڪا انساني حقن جي ڀڃڪڙي بابت بيان جاري ڪري رهيو آهي ۽ ايران تي سفارتي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي. پر ساڳئي وقت اها حقيقت به نظرانداز نٿي ڪري سگهجي ته آمريڪا جون ئي پابنديون ايران جي موجوده معاشي بحران جو وڏو سبب آهن. اهو هڪ عجيب تضاد آهي ته هڪ طرف آمريڪا عوام جي حقن جي ڳالهه ڪري ٿو، ٻي طرف اهي پاليسيون جاري رکي ٿو، جيڪي عام ايراني شهري جي زندگي کي وڌيڪ ڏکيو بڻائي رهيون آهن.
ايران جا احتجاج صرف اندروني معاملو ناهن، پر انهن جا اثر سڄي وچ اوڀر تي پئجي سگهن ٿا. ايران خطي ۾ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي ڪردار ادا ڪري ٿو. جيڪڏهن ملڪ اندر عدم استحڪام وڌي ٿو ته ان جا اثر پاڙيسري ملڪن، تيل جي عالمي مارڪيٽن ۽ بين الاقوامي سفارتڪاري تي ضرور پوندا. ان ڪري عالمي طاقتون ايران جي صورتحال کي وڏي غور سان ڏسي رهيون آهن. هر ملڪ پنهنجي مفادن مطابق تجزيو ڪري رهيو آهي ۽ هر ڪو اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي ته ايران جو ايندڙ قدم ڇا هوندو.
ايران حڪومت هن صورتحال کي منهن ڏيڻ لاءِ ٻه رستا اختيار ڪيا آهن. هڪ طرف سيڪيورٽي ادارن کي مڪمل اختيار ڏنا ويا آهن ته احتجاجن کي ڪنٽرول ڪيو وڃي ۽ رياست جي رٽ قائم رکي وڃي. ٻي طرف عوام کي معاشي سڌارن جا وعدا ڪيا پيا وڃن. مهانگائي گهٽائڻ، روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ ۽ معيشت کي بهتر بڻائڻ جون ڳالهيون بار بار ڪيون پيون وڃن. پر مسئلو اهو آهي ته عوام جو اعتماد هاڻي تمام گهڻو گهٽجي چڪو آهي. ماڻهو صرف اعلانن تي يقين ڪرڻ لاءِ تيار ناهن، اهي عملي قدم ڏسڻ چاهين ٿا.
ايراني سماج هن وقت نفسياتي دٻاءُ هيٺ آهي. خوف، غير يقيني ۽ مايوسي ماڻهن جي سوچ تي حاوي ٿي چڪي آهي. خاص طور نوجوان نسل لاءِ حالتون انتهائي ڳڻتي جوڳيون آهن. اهي پاڻ کي هڪ اهڙي سماج ۾ ڏسن ٿا، جتي تعليم هوندي به روزگار ناهي، محنت هوندي به مستقبل محفوظ ناهي. جڏهن نوجوان مايوس ٿي وڃي ٿو، تڏهن سماج جي بنيادن ۾ ڏار پئجي وڃن ٿا. اهو صرف ايران جو مسئلو ناهي، پر هر ان ملڪ جو مسئلو آهي، جتي نوجوانن کي اميد بدران خوف ملي.
ايران جي موجوده صورتحال اهو سبق ڏئي ٿي ته رياست صرف طاقت جي بنياد تي نه هلي سگهي ٿي. حڪومت جي طاقت جو اصل سرچشمو عوام جو اعتماد هوندو آهي. جڏهن اهو اعتماد ٽٽي پوي، تڏهن رياست کي پنهنجون پاليسيون، پنهنجو رويو ۽ پنهنجو سوچڻ جو انداز تبديل ڪرڻو پوندو آهي. جيڪڏهن حڪومت واقعي چاهي ٿي ته ملڪ ۾ استحڪام اچي، ته ان کي عوام سان سچي ڳالهه ٻولهه ڪرڻي پوندي، معاشي انصاف کي يقيني بڻائڻو پوندو ۽ پاليسين کي عام ماڻهوءَ جي ضرورتن مطابق ترتيب ڏيڻو پوندو.
تاريخ ٻڌائي ٿي ته احتجاج هميشه تباهي جو سبب ناهن هوندا، ڪڏهن ڪڏهن اهي سڌارن جو دروازو به کوليندا آهن. سوال اهو آهي ته ايران جي قيادت هن احتجاج کي هڪ خطرو سمجهي ٿي يا هڪ موقعو. جيڪڏهن ان کي موقعو سمجهي، ته شايد ملڪ نئين رخ ڏانهن وڌي سگهي. جيڪڏهن ان کي رڳو خطرو سمجهي دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، ته پوءِ بحران وڌيڪ گهرو ٿي سگهي ٿو.
آخرڪار، ايران ۾ ٿيندڙ احتجاج هڪ واضح پيغام ڏئي رهيا آهن. اهو پيغام اهو آهي ته عوام هاڻي صرف صبر ڪرڻ لاءِ تيار ناهي. اهي عزت، انصاف، معاشي تحفظ ۽ بهتر مستقبل چاهين ٿا. طاقت عارضي طور حالتون سنڀالي سگهي ٿي، پر مسئلن جو مستقل حل رڳو عوام جي مسئلن کي سمجهڻ ۽ انهن کي حل ڪرڻ ۾ آهي. ايندڙ وقت اهو طئي ڪندو ته ايران هي بحران سمجهي اڳتي وڌي ٿو يا تاريخ پاڻ کي ٻيهر ورجائي ٿي.
0 تبصرے