معاشي بي يقيني جا بادل ۽ قرضن جي دٻاءَ هيٺ بيٺل پاڪستان.؟

غلام مصطفىٰ جمالي

پاڪستان جي موجوده معاشي صورتحال اهڙي موڙ تي بيٺل آهي جتي بي يقيني جا بادل گهرا ٿيندا پيا وڃن ۽ عام ماڻهو جي زندگي تي انهن جا اثر صاف ظاهر ٿي رهيا آهن۔ مهانگائي جي تيز لهر، روزگار جا محدود موقعا، وڌندڙ قرضن جو بار ۽ توانائي جي کوٽ گڏجي اهڙو ماحول پيدا ڪري ڇڏيو آهي جتي ماڻهن جي معاشي پريشاني هر روز وڌندي پئي وڃي۔ جڏهن ڪنهن ملڪ جي معيشت مسلسل دٻاءَ هيٺ رهندي آهي ته ان جا اثر سماج جي هر شعبي تي پوندا آهن ۽ زندگيءَ جو هر پاسو متاثر ٿيندو آهي۔ گذريل ڪجهه سالن دوران ملڪ ڪيترن ئي معاشي چئلينجن کي منهن ڏنو آهي۔ عالمي حالتن ۾ تبديليون، تيل ۽ ٻين ضروري شين جي قيمتن ۾ واڌ، اندروني انتظامي ڪمزورين ۽ سياسي ڇڪتاڻ گڏجي معاشي صورتحال کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي۔ اهڙي حالت ۾ حڪومتن کي پنهنجي مالي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ ٻاهرين مالي ادارن کان مدد وٺڻي پوي ٿي۔ پاڪستان به ڪيترائي ڀيرا اهڙي صورتحال ۾ عالمي مالياتي فنڊ کان مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو آهي۔ عالمي مالياتي فنڊ کان قرض حاصل ڪرڻ سان گڏ ڪجهه سخت معاشي شرطون به لاڳو ٿينديون آهن۔ انهن شرطن جو مقصد ملڪ جي مالي نظام کي منظم ڪرڻ ۽ بجيٽ خساري کي گهٽائڻ هوندو آهي، پر انهن جا اثر گهڻو ڪري عام ماڻهن تي پوندا آهن۔ جڏهن حڪومت خرچن ۾ گهٽتائي آڻڻ ۽ آمدني وڌائڻ لاءِ قدم کڻندي آهي ته ان جو مطلب گهڻو ڪري ٽيڪسن ۾ واڌ، توانائي جي قيمتن ۾ اضافو ۽ سرڪاري سهولتن ۾ گهٽتائي هوندو آهي۔ مهانگائي هن وقت پاڪستان جي سڀ کان وڏي مسئلن مان هڪ بڻجي چڪي آهي۔ روزمره استعمال ٿيندڙ شيون جهڙوڪ اٽو، کنڊ، تيل، ڀاڄيون ۽ ٻيون ضروري شيون عام ماڻهو لاءِ مهانگيون ٿينديون پيون وڃن۔ جڏهن گهر جي آمدني ساڳي رهي ۽ خرچ وڌي وڃن ته گهريلو بجيٽ متاثر ٿيندو آهي۔ نتيجي طور ماڻهو پنهنجي بنيادي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ به پريشان ٿي وڃن ٿا۔ توانائي جو بحران به ملڪ جي معيشت تي وڏو اثر وجهي رهيو آهي۔ بجلي ۽ گيس جي کوٽ سبب صنعتن جي پيداوار متاثر ٿي رهي آهي۔ جڏهن ڪارخانا مڪمل گنجائش سان ڪم نٿا ڪن ته روزگار جا موقعا گهٽجي وڃن ٿا ۽ بيروزگاري وڌي وڃي ٿي۔ بيروزگاري جڏهن وڌندي آهي ته سماج ۾ مايوسي ۽ بيچيني پيدا ٿيندي آهي۔ ملڪ جو واپاري توازن به هڪ اهم مسئلو بڻيل آهي۔ پاڪستان ڪيترين ئي شين لاءِ ٻاهرين ملڪن تي ڀاڙيندو آهي۔ جڏهن درآمدات وڌنديون آهن ۽ برآمدات گهٽ هونديون آهن ته ملڪ کي زر مبادلي جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پوندو آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ قومي ڪرنسي جي قدر ۾ گهٽتائي اچي سگهي ٿي، جنهن جو سڌو اثر مهانگائي جي صورت ۾ ظاهر ٿيندو آهي۔ مالياتي نظام کي منظم رکڻ ۾ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي۔ مهانگائي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ مالي استحڪام قائم رکڻ لاءِ وياج جي شرح بابت فيصلا ڪيا ويندا آهن۔ جڏهن وياج جي شرح وڌائي ويندي آهي ته ان جو مقصد مارڪيٽ ۾ پئسن جي وهڪري کي محدود ڪرڻ هوندو آهي ته جيئن مهانگائي تي ضابطو آڻي سگهجي۔ پر اهڙي پاليسي سان ڪاروبار ۽ سيڙپڪاري تي به اثر پوي ٿو۔ سياسي استحڪام ڪنهن به ملڪ جي معاشي ترقي لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو۔ جڏهن ملڪ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي وڃي ٿي ته معاشي پاليسين ۾ تسلسل برقرار رکڻ مشڪل ٿي پوي ٿو۔ سيڙپڪار به اهڙي ماحول ۾ پنهنجو سرمايو لڳائڻ کان هٻڪندا آهن۔ نتيجي طور صنعتن جي ترقي سست ٿي وڃي ٿي ۽ روزگار جا موقعا گهٽجي وڃن ٿا۔ زرعي شعبي کي به ڪيترن چئلينجن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي۔ پاڻي جي کوٽ، موسمي تبديليون ۽ زرعي لاڳتن ۾ واڌ سبب هارين لاءِ پيداوار وڌائڻ ڏکيو ٿي رهيو آهي۔ جڏهن زرعي پيداوار متاثر ٿيندي آهي ته خوراڪ جي فراهمي تي به اثر پوندو آهي، جنهن سان خوراڪ جون قيمتون وڌي وينديون آهن۔ شهرن ۾ وڌندڙ آبادي پڻ معاشي دٻاءَ جو سبب بڻجي رهي آهي۔ روزگار جي تلاش ۾ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن ايندڙ ماڻهن جو تعداد وڌي رهيو آهي، پر روزگار جا موقعا ان رفتار سان پيدا نٿا ٿي رهيا۔ نتيجي طور بيروزگاري ۽ غربت جا مسئلا وڌيڪ نمايان ٿي رهيا آهن۔ قرضن جو وڌندڙ بار به هڪ وڏو مسئلو بڻيل آهي۔ جڏهن ملڪ جا قرض وڌندا آهن ته حڪومت کي پنهنجي آمدني جو وڏو حصو قرضن جي ادائيگي تي خرچ ڪرڻو پوندو آهي۔ اهڙي حالت ۾ ترقياتي منصوبن لاءِ وسيلا گهٽجي ويندا آهن۔ جيڪڏهن اهو سلسلو ڊگهي عرصي تائين جاري رهي ته ملڪ جي ترقي جي رفتار سست ٿي سگهي ٿي۔ پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته معاشي سڌارن کي سنجيدگي سان لاڳو ڪيو وڃي۔ برآمدات وڌائڻ، صنعتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ توانائي جي متبادل ذريعن تي ڌيان ڏيڻ سان معيشت کي مضبوط بڻائي سگهجي ٿو۔ جيڪڏهن صنعتون وڌنديون ته روزگار جا موقعا به وڌندا ۽ ماڻهن جي زندگيءَ ۾ بهتري ايندي۔ ٽيڪس نظام ۾ به سڌارا آڻڻ جي ضرورت آهي۔ ملڪ ۾ ٽيڪس ڏيڻ وارن جو دائرو وڌائڻ سان حڪومت جي آمدني وڌي سگهي ٿي۔ جڏهن آمدني وڌندي ته حڪومت کي ترقياتي منصوبن لاءِ وڌيڪ وسيلا ملندا ۽ قرضن تي ڀاڙڻ گهٽجي ويندو۔ تعليم ۽ مهارتن جي ترقي پڻ معاشي استحڪام لاءِ اهم آهي۔ جڏهن نوجوانن کي معياري تعليم ۽ فني مهارتون ملنديون ته هو بهتر روزگار حاصل ڪري سگهندا۔ انساني وسيلن جي ترقي ڪنهن به ملڪ جي معاشي طاقت جو بنياد هوندي آهي۔ توانائي جي متبادل ذريعن جهڙوڪ سج ۽ هوا مان توانائي پيدا ڪرڻ تي به ڌيان ڏيڻ گهرجي۔ جيڪڏهن ملڪ توانائي جي معاملن ۾ خود ڪفيل بڻجي وڃي ته صنعتن کي به فائدو ٿيندو ۽ معيشت ۾ استحڪام اچي سگهي ٿو۔ آخرڪار اهو چوڻ مناسب ٿيندو ته پاڪستان جي موجوده معاشي صورتحال هڪ آزمائشي دور مان گذري رهي آهي۔ جيڪڏهن دانشمندانه پاليسيون اختيار ڪيون وڃن، قومي وسيلن کي صحيح نموني استعمال ڪيو وڃي ۽ سياسي استحڪام کي يقيني بڻايو وڃي ته ملڪ آهستي آهستي هن بحران مان نڪري سگهي ٿو۔ تاريخ شاهد آهي ته قومون جڏهن اتحاد، محنت ۽ درست حڪمت عملي اختيار ڪن ٿيون ته هو وڏن بحرانن مان به نڪري اينديون آهن۔ پاڪستان وٽ به وسيلا، صلاحيتون ۽ محنتي ماڻهو موجود آهن۔ جيڪڏهن انهن سڀني کي گڏ ڪري منظم طريقي سان استعمال ڪيو وڃي ته معاشي استحڪام جو خواب حقيقت بڻجي سگهي ٿو۔