نظريو ڇا آهي؟ غلط ۽ درست ڪيئن قرار ڏجي؟

سامي ميمڻ

انسان جي سڄي تاريخ خيالن، نظرين ۽ جدوجهدن جي تاريخ آهي. دنيا ۾ ڪا به تبديلي بنا ڪنهن فڪر، مقصد ۽ نظريي جي نه آئي آهي. جڏهن انسان پنهنجي ذات کان مٿانهون ٿي پنهنجي سماج، قوم، طبقي يا انسانيت جي ڀلائي لاءِ سوچڻ شروع ڪري ٿو، تڏهن هو ڪنهن نه ڪنهن نظريي جو علمبردار بڻجي وڃي ٿو. حضرت محمد ﷺ جي دعوتِ اسلام کان وٺي، ڪارل مارڪس جي طبقاتي جدوجهد، لينن جي انقلابي حڪمت عملي، ماﺅ زيدونگ جي عوامي تحريڪ، هو چي منهه جي قومي آزاديءَ جي جنگ، مهاتما گانڌي جي عدم تشدد، جواهر لعل نهرو جي سيڪيولر جمهوريت، قائداعظم محمد علي جناح جي پاڪستان جي تصور، ذوالفقار علي ڀٽي جي عوامي سياست ۽ سنڌ ۾ سائين جي ايم سيد، حيدر بخش جتوئي، رسول بخش پليجي، اياز لطيف پليجي، قادر مگسي ۽ زين شاهه جي قومي ۽ سياسي جدوجهد تائين، هر تحريڪ جي پٺيان هڪ فڪر ۽ نظريو موجود رهيو آهي پر سوال اهو آهي ته نظريو آخر آهي ڇا؟ ڇا هر اهو خيال، جنهن جا ڪجهه پوئلڳ هجن، نظريو سڏي سگهجي ٿو؟ ۽ جيڪڏهن دنيا ۾ سوين نظريا موجود آهن ته پوءِ ڪنهن کي درست ۽ ڪنهن کي غلط ڪيئن قرار ڏجي؟لفظ "نظريو" عربي ٻوليءَ جي لفظ "نظر" مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ڏسڻ، غور ڪرڻ يا ڪنهن شيءِ کي سمجهڻ. جديد سياسي ۽ سماجي اصطلاح ۾ نظريو اهڙي منظم فڪر کي چيو ويندو آهي، جيڪو زندگيءَ، سماج، رياست، معيشت ۽ انساني مسئلن بابت واضح موقف پيش ڪري ۽ انهن جي حل لاءِ عملي واٽ پڻ ٻڌائي. رڳو خواب يا نعرا نظريو ناهن هوندا، پر نظريي سان گڏ هڪ فڪري بنياد، اخلاقي دليل، سياسي حڪمت عملي ۽ عملي جدوجهد جو رستو پڻ هوندو آهي.
تاريخ ٻڌائي ٿي ته ڪو به نظريو آسمان مان لهي نه ٿو اچي. اهو پنهنجي دور جي حالتن، تڪرارن ۽ انساني ضرورتن مان جنم وٺندو آهي. اسلام عرب جي جاهلي سماج ۾ عدل، مساوات ۽ انسانيت جو پيغام بڻجي آيو. مارڪسزم صنعتي انقلاب جي دور ۾ مزدورن جي استحصال خلاف هڪ ردعمل هو. قومي تحريڪون نوآبادياتي غلاميءَ جي خلاف پيدا ٿيون. مطلب ته هر نظريو پنهنجي سماجي ۽ تاريخي پسمنظر سان ڳنڍيل هوندو آهي بدقسمتي سان اسان جي سماج ۾ نظريي بابت علمي بحث گهٽ ۽ جذباتي وابستگيون وڌيڪ آهن. هر سياسي ڪارڪن پنهنجي پارٽي يا اڳواڻ جي خيالن کي آخري سچ سمجهي ٿو. اختلاف کي دشمني ۽ تنقيد کي غداري سمجهيو وڃي ٿو. نتيجي ۾ فڪري جمود پيدا ٿئي ٿو. جڏهن ته تاريخ جو هڪ وڏو سبق اهو آهي ته ڪو به انسان، تنظيم يا نظريو مڪمل نه هوندو آهي. علم جي دنيا ۾ سوال ڪرڻ، تنقيد ڪرڻ ۽ نون تجربن مان سکڻ کي ئي ترقيءَ جو ذريعو سمجهيو ويندو آهي هاڻي سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڪنهن نظريي جي درستي يا غلط هجڻ جي ڪسوٽي ڇا آهي؟ پهريون معيار اهو آهي ته ڇا اهو نظريو انسان جي بنيادي عزت، آزادي ۽ انصاف کي تسليم ڪري ٿو يا نه؟ جيڪو نظريو انسان کي غلام بڻائي، سندس حقن کي لتاڙي يا کيس رڳو ڪنهن وڏي مقصد لاءِ قربانيءَ جو اوزار سمجهي، اهو اخلاقي طور ڪمزور نظريو آهي. دنيا جا وڏا نظريا به ان وقت ناڪام ٿيا، جڏهن انهن انسان کي مرڪز ۾ رکڻ بدران طاقت کي مرڪز بڻايو.
ٻيو معيار اهو آهي ته ڇا اهو نظريو عملي طور قابلِ عمل آهي؟ ڪيترائي نظريا ڪتابن ۾ انتهائي خوبصورت لڳندا آهن، پر جڏهن انهن کي عمل ۾ آندو وڃي ٿو ته اهي ناڪام ٿي وڃن ٿا. سوويت يونين جو تجربو، ڪيترين فوجي آمريتن جا تجربا ۽ ڪجهه قومپرست تحريڪن جون ناڪاميون ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته رڳو سٺو خيال ڪافي ناهي، پر ان تي عمل ڪرڻ جي صلاحيت به هجڻ گهرجي ٽيون معيار اهو آهي ته ڇا اهو نظريو پنهنجي اندر خود احتسابي ۽ تبديليءَ جي گنجائش رکي ٿو؟ دنيا مسلسل تبديل ٿي رهي آهي. جيڪڏهن ڪو نظريو پاڻ کي وقت جي تقاضائن سان هم آهنگ نه ڪري سگهي ته اهو ماضيءَ جو قصو بڻجي وڃي ٿو. ان ڪري زندهه نظريا اهي آهن، جيڪي پنهنجي بنيادي اصولن تي قائم رهندي نون حالتن کي به سمجهن ٿا.
چوٿون معيار اهو آهي ته ڇا اهو نظريو پنهنجي قوم ۽ سماج جي حقيقي مسئلن جو حل پيش ڪري ٿو؟ جيڪڏهن ڪنهن علائقي جا ماڻهو بيروزگاري، تعليم، صحت، پاڻي، زمينن تي قبضي ۽ وسيلن جي ڦرلٽ جو شڪار آهن، ته پوءِ اهڙو نظريو وڌيڪ اهم هوندو، جيڪو انهن مسئلن جي حل لاءِ واضح پروگرام ڏئي.
سنڌ جي حوالي سان ڏٺو وڃي ته هتي به مختلف فڪري ڌارا موجود آهن. ڪي پاڪستان جي وفاق اندر آئيني جدوجهد جا حامي آهن، ڪي وڌيڪ صوبائي خودمختياريءَ جا، ڪي قومي آزاديءَ جا داعي آهن، جڏهن ته ڪي طبقاتي سياست کي بنيادي اهميت ڏين ٿا. سوال اهو ناهي ته ڪير ڪهڙو نعرو هڻي ٿو، پر سوال اهو آهي ته ڪير پنهنجي عوام لاءِ عملي نتيجا پيدا ڪري ٿو.
وطن، قوم ۽ وسيلن جي تحفظ جو سوال به رڳو جذبات جو نه، پر حڪمت عمليءَ جو سوال آهي. جيڪڏهن ڪنهن قوم جا وسيلا کسيا وڃن، زمينن تي قبضا ٿين، ٻولي ۽ ثقافت کي خطرا هجن، ۽ سياسي فيصلا ان جي مرضيءَ کان سواءِ ٿين، ته ان قوم ۾ مزاحمت پيدا ٿيڻ هڪ فطري عمل آهي. پر هر مزاحمت جي ڪاميابي ان جي تنظيم، سياسي شعور ۽ حڪمت عمليءَ تي دارومدار رکي ٿي.
تاريخ ٻڌائي ٿي ته آزادي ۽ حقن جون تحريڪون صرف جذبات سان ڪامياب نه ٿينديون آهن. انهن کي مضبوط تنظيم، سياسي بصيرت، عوامي حمايت ۽ اخلاقي برتري جي ضرورت هوندي آهي. ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف جدوجهد هجي، ويٽنام جي آزاديءَ جي جنگ هجي يا هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ، انهن سڀني ۾ هڪ ڳالهه مشترڪ هئي: عوام کي شعور ڏنو ويو، تنظيمون ٺاهيون ويون ۽ ڊگهي مدي واري حڪمت عملي اختيار ڪئي وئي.
سنڌ جي نوجوانن لاءِ سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته هو ڪهڙي واٽ اختيار ڪن؟ منهنجي خيال ۾ پهريون قدم علم آهي. جيڪو نوجوان پنهنجي تاريخ، جاگرافي، معيشت، آئين ۽ عالمي سياست کان واقف نه هوندو، اهو آسانيءَ سان جذباتي نعريبازيءَ جو شڪار ٿي سگهي ٿو. ٻيو قدم تنظيم آهي، ڇاڪاڻ ته اڪيلي فرد جي طاقت محدود هوندي آهي. ٽيون قدم جمهوريت ۽ دليل آهي. جيڪي تحريڪون پنهنجي اندر اختلافِ راءِ کي برداشت نه ڪنديون آهن، اهي آخرڪار پاڻ ئي ٽٽي پونديون آهن. قومن جي بقا لاءِ ضروري آهي ته اهي پنهنجي ٻولي، ثقافت ۽ وسيلن جي حفاظت ڪن. پر اها حفاظت نفرت، تعصب ۽ تشدد جي بنياد تي نه، پر سياسي شعور، آئيني جدوجهد، علمي بحث ۽ عوامي تنظيم سازيءَ جي بنياد تي ٿيڻ گهرجي. هڪ قوم جي طاقت ان جي هٿيارن ۾ نه، پر ان جي علم، اتحاد ۽ اخلاقي قوت ۾ هوندي آهي اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته وطن سان محبت ۽ انسانيت سان محبت هڪ ٻئي جي ابتڙ ناهن. سچي قومپرستي اها آهي، جيڪا پنهنجي قوم جي حقن سان گڏ ٻين قومن جي حقن جو به احترام ڪري. جيڪڏهن اسان پنهنجي لاءِ انصاف گهرون ٿا ته پوءِ اسان کي ٻين لاءِ به انصاف جو اصول قبول ڪرڻو پوندو اڄ جي دور ۾ نوجوانن کي سوشل ميڊيا جي نعريبازيءَ بدران مطالعي ڏانهن موٽڻ جي ضرورت آهي. جي ايم سيد کي پڙهڻ سان گڏ حيدر بخش جتوئي، رسول بخش پليجو، شاهه عبداللطيف ڀٽائي، ڪارل مارڪس، فرينز فينن، نيلسن منڊيلا ۽ دنيا جي ٻين مفڪرن کي به پڙهڻ گهرجي.
ڇاڪاڻ ته وسيع مطالعو ئي انسان کي تنگ نظريءَ کان بچائيندو آهي آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته ڪو به نظريو صرف ان ڪري درست نٿو ٿي سگهي، جو ان جا لکين پوئلڳ هجن، ۽ نه ئي ڪو نظريو صرف ان ڪري غلط ٿي وڃي ٿو، جو اهو اقليت ۾ هجي. نظريي جي اصل ڪسوٽي انسان جي ڀلائي، انصاف، آزادي، عملي قابليت، خود احتسابي ۽ پنهنجي دور جي مسئلن جي حل ۾ لڪل آهي جيڪڏهن ڪو نظريو پنهنجي ماڻهن کي شعور ڏئي، انهن جي عزت، وسيلن ۽ حقن جي حفاظت ڪري، ۽ کين هڪ بهتر مستقبل ڏانهن وٺي وڃي، ته اهو نظريو زندهه رهندو. پر جيڪڏهن اهو رڳو نعريبازي، شخصيت پرستي ۽ نفرت تي بيٺل هجي ته پوءِ تاريخ ان کي ضرور رد ڪري ڇڏيندي قومن جي آزاديءَ ۽ وسيلن جي تحفظ جي جنگن ۾ سڀ کان وڏي طاقت بندوق نه، پر شعور هوندو آهي. ۽ شعور جو پهريون قدم سوال ڪرڻ آهي. تنهن ڪري نوجوانن کي گهرجي ته هو هر نظريي کان هڪ سوال ضرور پڇن: "ڇا هي واٽ منهنجي قوم، منهنجي وطن ۽ انسانيت لاءِ وڌيڪ انصاف، آزادي ۽ عزت آڻي سگهي ٿي؟" جيڪڏهن جواب ها ۾ هجي، ته پوءِ اها واٽ اختيار ڪرڻ جو جواز موجود آهي؛ ۽ جيڪڏهن جواب نه ۾ هجي، ته پوءِ نئين واٽ ڳولڻ ئي دانشمندي آهي.