دنيا جي سياست هڪ ڀيرو ٻيهر اهڙي حساس موڙ تي پهچي وئي آهي جتي وچ اوڀر جي هڪ ننڍڙي سامونڊي گذرگاهه پوري عالمي معيشت ۽ عالمي طاقت لاءِ وڏو امتحان بڻجي چڪي آهي. آبنائي هرمز اهو اهم سامونڊي رستو آهي جتان دنيا جو تيل وڏي مقدار ۾ روزانو گذري ٿو ۽ اهو ئي سبب آهي ته هن علائقي ۾ ڪنهن به قسم جي ڇڪتاڻ جا اثر فوري طور عالمي مارڪيٽن، توانائي جي قيمتن ۽ عالمي سياست تي ظاهر ٿين ٿا. تازو ڏينهن ۾ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ اتحادي ملڪن کي اپيل ڪئي ته هو آبنائي هرمز ۾ جنگي بحري جهاز موڪلي تيل کي محفوظ بڻائن. تنهن هوندي به، آمريڪا جي اها اپيل ڪيترن اهم اتحادي ملڪن جي انڪار بعد بين الاقوامي سفارتي پيچيدگي ۾ تبديل ٿي وئي، جيڪا ڏيکاري ٿي ته آمريڪا کي هاڻي عالمي سياست ۾ هر فيصلي لاءِ پنهنجن اتحادي ملڪن کي مڃائڻو پوي ٿو ۽ هي معاملو آمريڪي خارجه پاليسي لاءِ وڏو چئلينج بڻجي ويو آهي.
آبنائي هرمز جي جغرافيائي اهميت کي سمجهڻ هن صورتحال ۾ انتهائي ضروري آهي. خليج فارس کي بحر عرب ۽ بحر هند سان ملائيندڙ هي گذرگاهه دنيا جي اهم توانائي رستن مان شمار ڪئي وڃي ٿي. روزانو لکين بيرل تيل هن رستي ذريعي دنيا جي مختلف علائقن تائين پهچي ٿو. سعودي عرب، متحدہ عرب امارات، عراق، ڪويت ۽ قطر جهڙا تيل پيدا ڪندڙ ملڪ وڏي مقدار ۾ پنهنجي پيداوار هن سامونڊي رستي ذريعي عالمي مارڪيٽ ۾ پهچائن ٿا. جيڪڏهن هن رستي ۾ ڪنهن به قسم جي رڪاوٽ پيدا ٿي وڃي ته نه صرف تيل جي قيمتن ۾ واڌارو ٿيندو پر پوري عالمي معيشت تي به منفي اثر پوندو.
آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ واضح طور چيو ته جيڪڏهن آبنائي هرمز کي محفوظ نه ڪيو ويو ته عالمي توانائي متاثر ٿيندي ۽ ان جا اثر آمريڪا سميت پوري دنيا ۾ محسوس ٿيندا. هن اهو پڻ چيو ته جيڪڏهن نيٽو يا ٻيا اتحادي ملڪ هن معاملي ۾ آمريڪا جي مدد نه ڪندا ته ان جا نتيجا نه صرف هن بحران تي پر نيٽو جي مستقبل تي به اثر انداز ٿيندا. هي بيان آمريڪا جي پريشاني ۽ عالمي تعلقات ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ جي عڪاسي ڪري ٿو.
تنهن هوندي به، هن اپيل جي جواب ۾ جاپان، برطانيه ۽ آسٽريليا فوري طور آبنائي هرمز ۾ بحري جنگي جهاز موڪلڻ کان انڪار ڪيو. برطانيه جي وزيراعظم ڪيئر اسٽارمر واضح ڪيو ته برطانيه سڌي فوجي مداخلت جي بدران سفارتي حل کي ترجيح ڏئي ٿو ۽ هن مسئلي کي ڳالهين ذريعي حل ڪرڻ ۾ يقين رکي ٿو. برطانوي وزير توانائي ايڊ ملي بينڊ چيو ته ڇڪتاڻ جو سڀ کان اثرائتو حل جنگ نه آهي، پر ڳالهين ۽ سان گڏجي تنازع کي ختم ڪرڻ آهي.
جاپان جو موقف پڻ محتاط رهيو. جاپاني وزيراعظم چيو ته ملڪ هن معاملي تي اڃا تائين ڪنهن حتمي فيصلي تي پهتو ناهي ۽ قانوني دائري ۾ رهي صورتحال جو جائزو وٺي رهيا آهن. جاپان توانائي لاءِ وچ اوڀر جي تيل تي ڀاڙيندو آهي، تنهن ڪري ڪنهن اهڙي اقدام کان پاسو ڪري ٿو جيڪو ڇڪتاڻ وڌائي سگهي. جاپان جي ترجيح آهي ته تيل محفوظ رهي پر فوجي تصادم ۾ شامل نه ٿئي.
ساڳئي طرح، آسٽريليا به ڪنهن فوجي مشن ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪيو. آسٽريليا جي وزير ٽرانسپورٽ ڪيٿرين ڪنگ چيو ته آسٽريليا آبنائي هرمز سان لاڳاپيل ڪنهن به مشن جو حصو نه بڻجي. هو خطي ۾ امن ۽ استحڪام لاءِ سفارتي ڪوششن جي حمايت ڪن ٿا پر ڪنهن اهڙي اتحاد جو حصو نه بڻجي جيڪو ڇڪتاڻ وڌائي.
هي صورتحال دراصل عالمي سياست ۾ طاقت جي توازن ۾ تبديلي جي عڪاسي ڪري ٿي. سرد جنگ کان پوءِ آمريڪا عالمي سياست ۾ غالب طاقت جي حيثيت رکي ٿو ۽ ان جا اتحادي اڪثر ان جي پاليسين جي حمايت ڪندا رهيا. پر هاڻي دنيا جا ڪيترائي اهم ملڪ پنهنجن قومي مفادن کي مدنظر رکندي فيصلا ڪري رهيا آهن ۽ آمريڪا کي هر معاملي ۾ پنهنجن اتحادي ملڪن کي مڃائڻو پوي ٿو.
آبنائي هرمز ۾ ڇڪتاڻ دوران ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ جاري تعلقات به اهم عنصر آهن. ايران هن علائقي ۾ پنهنجي حڪمت عملي جي ڪري ڪنهن به ممڪن تصادم ۾ وڏو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. ايران جو موقف آهي ته جيڪڏهن ان تي اقتصادي پابنديون ۽ دٻاءُ جاري رهي ته هو به خطي ۾ پنهنجي حڪمت عملي تحت ردعمل ڏيئي سگهي ٿو. ان جي نتيجي ۾ آمريڪي صدر ۽ اتحادي ملڪن لاءِ خطي ۾ امن قائم رکڻ وڏو چئلينج بڻجي ويو آهي.
تيل جي قيمتن ۾ به ڇڪتاڻ جا اثر واضح طور ڏسي سگهجن ٿا. هاءِ اسپيڊ ڊيزل جي قيمت وڌي وئي آهي جڏهن ته پيٽرول جي قيمت پڻ وڌي آهي. هي واڌ عالمي مارڪيٽ ۾ خدشات ۽ اڻ يقيني سبب آهي. جيڪڏهن آبنائي هرمز ۾ ڪنهن به قسم جي رڪاوٽ پيدا ٿئي ته عالمي توانائي متاثر ٿيندي ۽ ان جا اثر دنيا ۾ محسوس ٿيندا.
تاريخي طور آبنائي هرمز هميشه عالمي سياست جو حساس مقام رهيو آهي. ايران ۽ عراق جي جنگ دوران به هتي شديد ڇڪتاڻ پيدا ٿي ۽ تيل بردار جهازن تي حملا ٿيا. ساڳئي طرح مختلف موقعن تي هتي ڇڪتاڻ پيدا ٿيندي رهي ۽ عالمي برادري کي هر ڀيري فڪر ٿي رهيو ته هي صورتحال ڪنهن وڏي تنازع ۾ تبديل نه ٿي وڃي.
مستقبل ڏانهن ڏٺو وڃي ته اهو واضح آهي ته آبنائي هرمز جي سلامتي عالمي سياست جو مستقل موضوع رهندي. توانائي جي وڌندڙ طلب ۽ عالمي طاقتوں جي وچ ۾ مقابلو هن علائقي کي توجه جو مرڪز بڻائيندو. پر عالمي برادري کي سمجهڻ گهرجي ته جنگ ۽ ڇڪتاڻ ڪنهن به مسئلي جو مستقل حل نه آهن. ڳالهين، اعتماد قائم ڪرڻ ۽ سفارتي تعاون ئي رستو آهي جيڪو خطي ۾ امن ۽ استحڪام کي يقيني بڻائي سگهي ٿو.
دنيا اڃا هڪ اهڙي دور ۾ داخل ٿي آهي جتي تعاون، سفارتي ڪم ۽ گڏيل مفادن تي مبني فيصلا دانشمندي آهن. جيڪڏهن عالمي طاقتون هن اصول کي اپنائين ته نه صرف آبنائي هرمز جو بحران حل ٿي سگهي ٿو پر دنيا کي ڪنهن وڏي تصادم کان بچائي سگهجي ٿو. ٻي صورت ۾ هي ننڍڙو سامونڊي رستو عالمي سياست ۾ هڪ اهڙي بحران کي جنم ڏئي سگهي ٿو جنهن جا اثر ايندڙ نسلن تائين محسوس ٿيندا.
آبنائي هرمز واقعي آمريڪا کي اهڙي سفارتي پھندو وجهي ڇڏيو آهي جتي ان کي پنهنجن اتحادي ملڪن کي مڃائڻ ۽ عالمي مارڪيٽن کي مطمئن ڪرڻ وڏو چئلينج بڻجي ويو آهي. هي صورتحال ڏيکاري ٿي ته عالمي سياست ۾ طاقت جي بنيادون تبديل ٿي رهيون آهن ۽ آمريڪا کي هر فيصلي ۾ پنهنجن اتحادي ملڪن جي رضا حاصل ڪرڻ لازمي ٿي وئي آهي.
0 تبصرے