دنيا جي سياسي افق تي هن وقت جيڪي بادل ڇانيل آهن، اهي رڳو ڪنهن هڪ خطي تائين محدود ناهن، پر انهن جي گونج عالمي سطح تي ٻڌي پئي وڃي. وچ اوڀر ۾ وڌندڙ فوجي ڇڪتاڻ هڪ اهڙي مرحلي ۾ داخل ٿي چڪي آهي، جتي هر نئون قدم اڳ کان وڌيڪ خطرناڪ ثابت ٿي سگهي ٿو. آمريڪا ۽ اسرائيل جي گڏيل ڪاررواين، خاص طور تي ايران خلاف تيز ٿيندڙ فوجي حڪمت عملين، نه صرف علائقي جي حالتن کي ڳنڀير بڻايو آهي، پر عالمي امن بابت به سنجيده خدشا پيدا ڪري ڇڏيا آهن.
موجوده صورتحال کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته ان کي صرف تازن واقعن تائين محدود نه رکيو وڃي، پر ان جي پسمنظر ۾ موجود ڊگهي تاريخي، سياسي ۽ اسٽريٽجڪ عنصرن جو جائزو ورتو وڃي. وچ اوڀر جي سياست هميشه عالمي قوتن جي دلچسپيءَ جو مرڪز رهي آهي، جتي تيل جا وسيلا، سامونڊي رستا ۽ جغرافيائي اهميت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن علائقي ۾ ڪنهن به قسم جي افراتفري سڌي طرح عالمي معيشت ۽ سياسي استحڪام تي اثرانداز ٿئي ٿي.
آمريڪا جي پاليسي گهڻي وقت کان هن خطي ۾ پنهنجي اثر کي برقرار رکڻ تي مرڪوز رهي آهي، جڏهن ته اسرائيل پنهنجي سيڪيورٽي کي يقيني بڻائڻ لاءِ جارحاڻيون حڪمت عمليون اختيار ڪندو رهيو آهي. ٻنهي ملڪن جي گڏيل حڪمت عملي ڪيترن ئي موقعن تي اهڙن فيصلن کي جنم ڏنو آهي، جيڪي علائقي ۾ تڪرار کي گهٽائڻ بدران وڌيڪ وڌائيندا رهيا آهن. ايران جي خلاف موجوده ڪارروايون به انهيءَ سلسلي جي هڪ ڪڙي نظر اچن ٿيون.
جڏهن جديد جنگي ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وڃي ٿي ته ان جا اثر صرف جنگي ميدان تائين محدود ناهن رهندا. بنڪر بسٽر بمن، ڊرون حملن ۽ ميزائلن جي استعمال سان انفراسٽرڪچر، مواصلاتي نظام ۽ شهري زندگي تي به گہرا اثر پوي ٿو. عام ماڻهو، جيڪي ڪنهن به جنگ جو حصو ناهن هوندا، سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا. سندن گهر، سندن روزگار ۽ سندن مستقبل سڀ ڪجهه هن تباهي جي ور چڙهي ويندو آهي.
ايران جي ردعمل کي به ان پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. جڏهن ڪنهن ملڪ کي لڳي ته ان جي خودمختياري خطري ۾ آهي ته پوءِ هو پنهنجي دفاع لاءِ سخت قدم کڻندو آهي. اسرائيل تي ميزائل حملا ان ئي ردعمل جو حصو آهن، جيڪي علائقي ۾ ڇڪتاڻ کي وڌيڪ وڌائي رهيا آهن. اهڙي صورتحال ۾ هڪ خطرناڪ چڪر شروع ٿي وڃي ٿو، جتي هر حملو هڪ نئين حملي کي جنم ڏئي ٿو، ۽ امن جو امڪان وڌيڪ پري ٿيندو وڃي ٿو.
لبنان واري محاذ تي به صورتحال مختلف ناهي. حزب الله ۽ اسرائيلي فوج جي وچ ۾ هلندڙ ڇڪتاڻ هن تڪرار کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي. جيڪڏهن هي محاذ مڪمل طور کلي ٿو ته پوءِ اهو تڪرار هڪ وڏي علائقائي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ڪيترائي ملڪ شامل ٿي سگهن ٿا.
سامونڊي رستن جي صورتحال به انتهائي حساس ٿي چڪي آهي. تيل کڻندڙ جهازن تي حملا عالمي واپار لاءِ وڏو خطرو بڻجي رهيا آهن. جڏهن اهڙيون ڪارروايون وڌن ٿيون ته پوءِ نه رڳو تيل جي فراهمي متاثر ٿئي ٿي، پر عالمي منڊين ۾ به غير يقيني صورتحال پيدا ٿئي ٿي. توانائي جي قيمتن ۾ واڌ، مهانگائي ۾ اضافو ۽ معاشي بحران اهڙين حالتن جا فطري نتيجا هوندا آهن.
هن سڄي صورتحال ۾ عالمي ادارن جو ڪردار به سوالن جي زد ۾ آهي. گڏيل قومن سميت ڪيترائي ادارا امن قائم رکڻ لاءِ ٺهيا هئا، پر جڏهن وڏيون قوتون پاڻ ئي تڪرار جو حصو بڻجي وڃن ته پوءِ انهن ادارن جي اثرائتي حيثيت گهٽجي وڃي ٿي. قراردادون ۽ بيان ته جاري ٿين ٿا، پر عملي سطح تي ڪو واضح نتيجو نظر نٿو اچي.
پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ به هي صورتحال انتهائي اهم آهي. هڪ طرف مذهبي، ثقافتي ۽ جغرافيائي لاڳاپا آهن، ته ٻئي طرف عالمي دٻاءُ ۽ سفارتي تقاضائون. اهڙي حالت ۾ متوازن ۽ سمجھدار پاليسي اختيار ڪرڻ ضروري آهي، جيئن ملڪ پنهنجي مفادن جو تحفظ ڪري سگهي ۽ ڪنهن وڏي تڪرار جو حصو بڻجڻ کان بچي سگهي.
اهو به هڪ اهم حقيقت آهي ته جنگن جو اثر صرف موجوده نسل تائين محدود ناهن هوندو. انهن جا اثر ايندڙ نسلن تائين منتقل ٿيندا آهن. تعليمي نظام، صحت جون سهولتون، معاشي ترقي—سڀ ڪجهه متاثر ٿيندو آهي. جنگ کانپوءِ بحالي جو عمل سالن تائين هلي ٿو، ۽ ڪيترن ئي ملڪن لاءِ اهو عمل مڪمل ڪرڻ به ممڪن نٿو رهي.
آمريڪا ۽ اسرائيل جي پاليسين تي تنقيد ان ڪري به ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته اهي پاليسيون عالمي سطح تي هڪ مثال قائم ڪن ٿيون. جيڪڏهن طاقتور ملڪ بين الاقوامي قانونن کي نظرانداز ڪن ٿا ته پوءِ ٻين ملڪن لاءِ به اهڙو رويو اختيار ڪرڻ جو جواز پيدا ٿئي ٿو. ان سان عالمي نظام ۾ بي ترتيبي وڌي ٿي، جيڪا آخرڪار سڀني لاءِ نقصانڪار ثابت ٿئي ٿي.
اڄ جي دنيا ۾ جتي ٽيڪنالاجي، واپار ۽ رابطا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن، اتي ڪنهن به هڪ علائقي ۾ تڪرار سڄي دنيا کي متاثر ڪري سگهي ٿو. ان ڪري ضروري آهي ته اختلافن کي حل ڪرڻ لاءِ سفارتي رستا اختيار ڪيا وڃن. ڳالهين، معاهدن ۽ باهمي احترام ذريعي ئي پائيدار امن قائم ٿي سگهي ٿو.
آخر ۾ اهو چوڻ ضروري آهي ته دنيا هڪ اهڙي موڙ تي بيٺي آهي، جتي فيصلا انتهائي اهميت اختيار ڪري ويا آهن. جيڪڏهن طاقت جو استعمال جاري رهيو ته پوءِ ان جا نتيجا ڪنهن جي به ڪنٽرول ۾ نه رهندا. آمريڪا ۽ اسرائيل کي گهرجي ته هو پنهنجي پاليسين تي نظرثاني ڪن ۽ هڪ اهڙو رستو اختيار ڪن، جيڪو جنگ بدران امن ڏانهن وٺي وڃي. ڇو ته تاريخ هميشه انهن قومن کي ياد رکندي آهي، جيڪي تڪرار کي وڌائينديون آهن، ۽ انهن کي به جيڪي امن قائم ڪرڻ لاءِ ڪردار ادا ڪنديون آهن.
0 تبصرے