گذريل ڪجهه مهينن ۾ دنيا هڪ اهڙي سياسي ۽ فوجي دٻاءَ واري صورتحال مان گذري رهي آهي، جيڪا آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرار سبب پيدا ٿي آهي. آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي اعلانن، فوجي تيارين ۽ سخت بيانن سان نه رڳو خطي ۾ غير يقيني صورتحال پيدا ٿي آهي، پر عالمي سطح تي پڻ امن جي لاءِ سنجيده خدشا اڀريا آهن. ٽرمپ تازو اعلان ڪيو آهي ته آمريڪا ايران جي ويجهو وڏي بحري ۽ هوائي فوجي قوت رواني ڪري رهيو آهي، جيڪا شايد جوهري پروگرام تي حملن کان به وڏي سطح تي ٿي سگهي ٿي. هن فوجي نقل و حرڪت جو مقصد ايران کي خبردار ڪرڻ ۽ دٻاءُ وڌائڻ آهي، پر صدر ٽرمپ زور ڏئي چيو آهي ته اهو لازمي طور فوجي ڪارروائي جو مطلب ناهي، ۽ اهي احتياطي طور طاقت استعمال ڪري رهيا آهن.
ٽرمپ جي هن پاليسي تي عالمي سطح تي سخت تنقيد ٿي رهي آهي. يورپي يونين، اقوام متحده ۽ انساني حقن واريون تنظيمون چيو آهي ته اهڙي جارحيت نه رڳو خطي ۾ عدم استحڪام پيدا ڪري ٿي، پر امن قائم ڪرڻ واري عالمي ڪوشش کي به نقصان پهچائي ٿي. ميڊيا ۾ ڪيترن رپورٽن موجب، ٽرمپ جي سخت پاليسين سان عالمي امن، تجارتي مارڪيٽ ۽ تيل جي قيمتن تي پڻ اثر پوي ٿو. انساني حقن واريون تنظيمون خاص طور تي زور ڏين ٿيون ته ايران تي فوجي ڌمڪيون ۽ جارحيت غير ضروري خونريزي جو سبب بڻجي سگهن ٿيون.
اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان جو ڪردار پڻ اهم ٿي وڃي ٿو.تازو پاڪستان بورڊ آف پيس ۾ شامل ٿيو آهي، جيڪو عالمي امن قائم ڪرڻ، مسئلن جو حل ڳولڻ ۽ سياسي ثالثي لاءِ ڪم ڪري ٿو. پاڪستان جي شموليت سان خطي ۾ امن قائم ڪرڻ ۾ اميد وڌي آهي. بورڊ آف پيس جي ذريعي پاڪستان ٻين ملڪن سان گڏجي ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ سفارتي ڪوششون وڌائي سگهي ٿو، ۽ ضرورت پوڻ تي ثالثي جي ڪوششون ڪري سگهي ٿو. پاڪستان جي عالمي سطح تي اهڙي موقف سان تصوير بهتر ٿيندي، ڇو ته اها ڏيکاري ٿي ته ملڪ امن دوست ۽ ثالثي پسند آهي، ۽ خطي ۾ امن قائم ڪرڻ لاءِ سنجيده ڪوششون ڪري رهيو آهي.
جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ تڪرار وڌي وڃي ته خطي تي اثر تمام گهڻو سنجيده ٿيندو. عراق، شام، يمن ۽ ٻين ويجهڙن ملڪن ۾ عدم استحڪام وڌي ويندو، جتي ايران جا پراڪسي گروهه سرگرم آهن. تيل جي عالمي مارڪيٽ تي پڻ اثر پئجي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ايران ۽ سعودي عرب جهڙا ملڪ عالمي تيل جي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ تيل جي قيمتن ۾ اضافو، عالمي معيشت تي اثر ۽ توانائي جي تحفظ ۾ مشڪلاتون پيدا ٿي سگهن ٿيون.
اسرائيل پڻ اهڙي صورتحال مان متاثر ٿيندو. ايران جي پراڪسي فورسز ۽ بيليسٽڪ ميزائلز خطي ۾ اسرائيل لاءِ خطرو بڻجن ٿا. اسرائيل جو دفاعي نظام مضبوط آهي، پر جيڪڏهن ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ ڪو وڏو فوجي ٽڪر ٿئي، ته اسرائيل کي به سخت نقصان جو خدشو آهي. اسرائيل کي شايد اضافي دفاعي مدد ۽ فضائي تحفظ فراهم ڪرڻو پوي، ۽ خطي ۾ امن قائم رکڻ لاءِ عالمي ڪوششن ۾ حصو وٺڻو پوي.
ايران جي طاقت پڻ غور طلب آهي. ايران وٽ پراڪسي فورسز، بيليسٽڪ ميزائل سسٽم، ڊرون ۽ غير روايتي فوجي صلاحيت موجود آهي، جيڪي خطي ۾ آمريڪا جي فوجي حڪمت عملي لاءِ چيلنج بڻجي سگهن ٿيون. ايران سڌي مقابلي ۾ محدود طور تي آمريڪا کي نقصان پهچائي سگهي ٿو، پر مڪمل جنگ ۾ اقتصادي پابنديون، جديد آمريڪي ٽيڪنالاجي ۽ عالمي تعاون جي سبب ايران کي شديد نقصان جو خطرو آهي. ايران جي فوجي حڪمت عملي خاص طور پراکسي گروپن ذريعي اثر انداز ٿيڻ تي ٻڌل آهي، جنهن سان خطي ۾ سياسي ۽ فوجي توازن بدلجي سگهي ٿو.
ٽرمپ جي فوجي پاليسين ۽ سخت بيانن سان خطي ۾ امن ۽ استحڪام کي شديد خطرو آهي. آمريڪا جي فوجي تياري، ايران تي نظر رکڻ، ۽ طاقت جي مظاهري سان خطي ۾ دٻاءُ وڌي ٿو. ٽرمپ جو چوڻ آهي ته ايران کي اڳواٽ خبردار ڪيو ويو هو، ۽ جيڪڏهن نيوڪليئر پروگرام جاري رکيو ته ٻيهر حملو ڪيو ويندو، پر هو اميد ڪري ٿو ته شايد فوجي طاقت استعمال ڪرڻ جي ضرورت نه پوي.
ٽرمپ جي پاليسين کي ويجهڙائي سان ڏٺو وڃي ته اهو صاف ظاهر ٿئي ٿو ته آمريڪا طاقت جي بنياد تي سفارتڪاري ڪرڻ چاهي ٿو. تاريخ شاهد آهي ته جڏهن به ڪنهن عالمي طاقت فوجي دٻاءَ وڌايو آهي ته ان جا نتيجا هميشه تباهي، انساني الميا ۽ سياسي افراتفري جي صورت ۾ نڪتا آهن. ايران جي معاملي ۾ به ساڳيو خطرو موجود آهي. ٽرمپ جو اهو چوڻ ته “شايد فوجي طاقت استعمال ڪرڻي نه پوي” دراصل نفسياتي جنگ جو حصو آهي، جنهن جو مقصد ايران کي معاشي، سياسي ۽ سفارتي طور ڪمزور ڪرڻ آهي.
ايران اڳ ئي سخت معاشي پابندين هيٺ آهي. آمريڪي پابندين سبب ايراني معيشت، ڪرنسي ۽ روزگار سخت متاثر ٿيو آهي. ان باوجود ايران پنهنجي مزاحمتي حڪمت عملي کي جاري رکي آهي. ايران جي قيادت اهو سمجهي ٿي ته جيڪڏهن هو دٻاءَ آڏو جهڪيا ته خطي ۾ سندن اثر ختم ٿي ويندو. ان ڪري ايران سڌي جنگ کان بچندي به غير سڌي طريقي سان پنهنجي طاقت جو اظهار ڪري رهيو آهي، جنهن ۾ پراڪسي فورسز، سفارتي اتحاد ۽ علائقائي اثر شامل آهن.
اهو سوال تمام اهم آهي ته ڇا ايران آمريڪا جهڙي سپر پاور جو مقابلو ڪري سگهي ٿو؟ فوجي لحاظ کان آمريڪا وٽ جديد ترين ٽيڪنالاجي، طاقتور بحري ٻيڙا، جديد جهاز ۽ عالمي اتحاد موجود آهن، جڏهن ته ايران وٽ محدود وسيلا آهن. پر جديد جنگ هاڻي صرف ٽينڪن ۽ جهازن سان نه وڙهي ويندي آهي، پر سائبر وار، ميزائل ٽيڪنالاجي، ڊرون ۽ پراڪسي گروپن ذريعي به جنگ جا ميدان گرم ڪيا ويندا آهن. ايران هن غير روايتي جنگ ۾ ڪافي حد تائين ماهر بڻجي چڪو آهي.
اسرائيل هن سڄي صورتحال ۾ سڀ کان وڌيڪ حساس پوزيشن تي بيٺل آهي. ايران ۽ اسرائيل وچ ۾ اڳ ئي ڇڪتاڻ موجود آهي. جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ جنگ ڇڙي ٿي ته ان جا سڌا اثر اسرائيل تي پوندا. حزب الله جهڙا گروهه، جيڪي ايران جي حمايت سان ڪم ڪن ٿا، اسرائيل لاءِ وڏو خطرو بڻجي سگهن ٿا. اهڙي صورت ۾ اسرائيل کي نه رڳو فوجي نقصان، پر معاشي ۽ سماجي سطح تي به وڏين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو.
عرب دنيا به هن تڪرار کان پري ناهي. سعودي عرب، گڏيل عرب امارات ۽ ٻيا خليجي ملڪ هڪ طرف آمريڪا جا اتحادي آهن، ته ٻي طرف ايران سان سندن پراڻا اختلاف آهن. جنگ جي صورت ۾ هي ملڪ به سڌي يا اڻ سڌي طرح متاثر ٿيندا. تيل جون تنصيبات، سامونڊي رستا ۽ عالمي واپار سڀ خطري ۾ پئجي سگهن ٿا، جنهن سان عالمي معيشت تي سخت اثر پوندو.
اهڙي نازڪ عالمي صورتحال ۾ پاڪستان جو ڪردار انتهائي اهم بڻجي وڃي ٿو. پاڪستان جي بورڊ آف پيس ۾ شموليت صرف هڪ علامتي قدم ناهي، پر اها عالمي سطح تي پاڪستان جي ذميوار ۽ امن پسند سوچ جو اظهار آهي. پاڪستان اڳ به ڪيترن ئي عالمي تڪرارن ۾ ثالثي جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ايران ۽ سعودي عرب وچ ۾ سفارتي بحالي هجي يا افغانستان جي معاملي تي ڳالهين جو عمل، پاڪستان هميشه امن جي ڳالهه ڪئي آهي.
پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو ڪنهن به فوجي بلاڪ جو حصو بڻجڻ بدران غيرجانبدار ۽ متوازن پاليسي اختيار ڪري. ايران پاڪستان جو پاڙيسري ملڪ آهي، جڏهن ته آمريڪا پاڪستان جو اهم عالمي پارٽنر رهيو آهي. اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان کي عقل، سفارتڪاري ۽ قومي مفاد کي اوليت ڏيڻي پوندي. بورڊ آف پيس جهڙا فورم پاڪستان کي اهو موقعو ڏين ٿا ته هو عالمي امن لاءِ مثبت ڪردار ادا ڪري.
ڊونلڊ ٽرمپ جي سياست کي ڪيترائي تجزئي نگار جارحانه، غير متوقع ۽ خطري سان ڀريل قرار ڏين ٿا. سندس پاليسين دنيا کي وڌيڪ محفوظ بڻائڻ بدران وڌيڪ غير محفوظ ڪري ڇڏيو آهي. ايران تي ڌمڪيون، فوجي طاقت جو مظاهرو ۽ سخت بيان دنيا کي هڪ ٻي وڏي جنگ جي ڪناري تي بيهاري رهيا آهن، جنهن جا نتيجا ڪنهن جي به حق ۾ ناهن.
آخرڪار اهو چوڻ بيجا نه هوندو ته جنگ ڪنهن مسئلي جو حل ناهي. ايران هجي يا آمريڪا، اسرائيل هجي يا عرب ملڪ، سڀني کي سمجهڻ گهرجي ته طاقت جو استعمال رڳو تباهي آڻي ٿو. سفارتڪاري، ڳالهين ۽ ثالثي ذريعي ئي مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. پاڪستان جي ذميواري آهي ته هو امن جي هن آواز کي وڌيڪ مضبوط ڪري، ڇو ته جنگ جي باهه جيڪڏهن ڀڙڪي ته ان جي تپش سڄي دنيا محسوس ڪندي.
ٽرمپ جي فوجي تيارين ۽ سخت بيانن سان خطي ۾ دٻاءُ وڌي ٿو، پر پاڪستان جي بورڊ آف پيس ۾ شموليت امن قائم رکڻ ۽ ثالثي لاءِ اميد جي روشني فراهم ڪري ٿي. ايران جي طاقت، پراڪسي فورسز ۽ ميزائل صلاحيت سان خطي ۾ توازن برقرار رکڻ لاءِ عالمي ڪوششون جاري رهڻ گهرجن.
پوري صورتحال جو تجزيو اهو ڏيکاري ٿو ته آمريڪا، ايران، اسرائيل، سعودي عرب ۽ پاڪستان سڀني جي موقف، حڪمت عملي ۽ عالمي تعاون خطي ۾ امن ۽ استحڪام قائم رکڻ لاءِ اهم آهن. جيڪڏهن سڀ ملڪ سمجھداري سان قدم کڻن، ته فوجي ٽڪر ۽ تباهي کان بچي سگهجي ٿي، پر جيڪڏهن جارحيت ۽ سخت پاليسيون جاري رهيون، ته خطي ۾ عدم استحڪام ۽ عالمي سطح تي بحران پيدا ٿي سگهي ٿو.
0 تبصرے