“ڳوهه کي کٽي کڻي ته شڪارين جا گهر ڳولي” — اها هڪ عام سنڌي چوڻي آهي، پر هن مختصر جملي ۾ صدين جي حڪمت، سياسي شعور ۽ وقت جي آزمودہ سچائي لڪل آهي۔ هي چوڻي خبردار ڪري ٿي ته ڪنهن به قوت، قوم يا رياست کي ڪمزور سمجهڻ وڏي غلطي ٿي سگهي ٿي، ڇو ته حالتون بدلجڻ ۾ دير نه لڳندي آهي۔ تاريخ شاهد آهي ته جيڪي طاقتون ٻين کي معمولي سمجهي اڳتي وڌيون، سي ڪيترن ئي ڀيرا پنهنجي ئي اندازن جي غلطين جو شڪار بڻيون۔ اڄ جڏهن آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڇڪتاڻ نئين موڙ تي بيٺي آهي، تڏهن هي چوڻي وڌيڪ معنيٰ خيز لڳي ٿي۔ سوال اهو آهي ته ڇا عالمي سياست جي هن پيچيده مرحلي ۾ ڪنهن به ڌر کي اهو گمان ته ناهي ته هو مخالف کي آساني سان دٻائي سگهندو؟ جيڪڏهن اهڙو سوچيو وڃي ٿو ته شايد اهو اندازو ئي سڀ کان وڏي سياسي غلطي ثابت ٿي سگهي ٿو، ڇو ته دنيا هاڻي ماضي واري سادي طاقت جي مساوات تي نه هلي رهي آهي، پر هر قدم جا اثر سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙجي سگهن ٿا۔عالمي سياست جي بدلجندڙ منظرنامي ۾ ڪجهه جملا رڳو لفظ ناهن هوندا، پر اهي حڪمت عملي، طاقت جي توازن ۽ تاريخي تجربن جو نچوڙ هوندا آهن. “آمريڪا ايران کي افغانستان ۽ وينزويلا نه سمجهي” به اهڙو ئي جملو آهي، جيڪو موجوده عالمي ڇڪتاڻ جي پس منظر ۾ وڏي اهميت رکي ٿو. جڏهن به آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ تڪرار وڌي ٿو ته ڪجهه حلقا ان کي ماضي جي جنگين سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، خاص ڪري افغانستان يا وينزويلا سان. پر حقيقت اها آهي ته ايران نه افغانستان آهي ۽ نه وينزويلا؛ ايران جي سياسي، فوجي، جغرافيائي ۽ نظرياتي حيثيت مڪمل طور مختلف آهي.
افغانستان جي مثال کي ڏسجي ته اها ملڪ ڏهاڪن کان جنگ، گهرو انتشار، قبيلائي ورهاست ۽ خارجي مداخلت جو شڪار رهيو. سوويت يونين جي حملي کان وٺي آمريڪي مداخلت تائين، افغانستان هڪ اهڙو ميدان بڻيو جتي عالمي طاقتون پنهنجي طاقت آزمائينديون رهيون. 2001ع کان پوءِ آمريڪا افغانستان ۾ ويهه سال موجود رهيو، اربين ڊالر خرچ ڪيا، پر آخرڪار 2021ع ۾ واپسي اختيار ڪرڻي پئي. ان تجربي ثابت ڪيو ته ڪنهن ملڪ کي صرف فوجي طاقت سان قابو ڪرڻ ممڪن ناهي، خاص ڪري جڏهن ان ملڪ جي سماجي بناوت پيچيده هجي. بهرحال افغانستان وٽ مضبوط مرڪزي رياستي ادارا، منظم ميزائل سسٽم يا علائقائي اتحادين جو نيٽ ورڪ موجود نه هو. ايران جي صورتحال ان کان بلڪل مختلف آهي.ايران هڪ منظم رياست آهي، جنهن وٽ مستحڪم مرڪزي حڪومت، باقاعده فوج، پاسداران انقلاب جهڙو منظم ادارو ۽ جديد دفاعي صلاحيتون موجود آهن. ايران جو جغرافيائي محل وقوع به انتهائي اهم آهي؛ هو هرمز جي نار تي اثر رکي ٿو، جتان دنيا جي وڏي حصي جو تيل گذري ٿو. جيڪڏهن هتي ڪو به فوجي ٽڪراءُ ٿئي ٿو ته ان جو اثر سڌو سنئون عالمي معيشت تي پوندو. افغانستان جي جنگ گهڻو ڪري زميني حدن تائين محدود هئي، پر ايران سان ڪنهن به ٽڪراءُ جا اثر سمنڊ، هوائي حدن ۽ عالمي توانائي مارڪيٽن تائين پکڙجي سگهن ٿا.
هاڻي وينزويلا جي مثال ڏانهن اچون. وينزويلا تي آمريڪا معاشي پابنديون لاڳو ڪيون، سفارتي دٻاءُ وڌايو ۽ سياسي اڪيلائپ پيدا ڪئي. وينزويلا جي معيشت گهڻو ڪري تيل تي ڀاڙيندڙ هئي، جڏهن ته اندروني سياسي بحران ۽ اقتصادي بدانتظامي ان کي ڪمزور بڻايو. ايران به پابندين هيٺ آهي، پر ايران گذريل ڏهاڪن دوران پابندين کي منهن ڏيڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي آهي. هن پنهنجي اندروني صنعتن کي مضبوط ڪيو، علائقائي واپار جا متبادل رستا ڳوليا ۽ چين، روس سميت ٻين ملڪن سان تعلقات وڌايا. ايران جي معيشت دٻاءُ هيٺ ضرور آهي، پر مڪمل طور تي ٽٽي نه پئي آهي.آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڇڪتاڻ جو بنيادي مرڪز ايران جو ايٽمي پروگرام آهي. آمريڪا چاهي ٿو ته ايران پنهنجي جوهري سرگرمين کي محدود ڪري، جڏهن ته ايران پنهنجي حقِ خودمختياري جو حوالو ڏئي ٿو. 2015ع ۾ ٿيل ايٽمي معاهدي کان پوءِ اميد پيدا ٿي هئي ته شايد ڇڪتاڻ گهٽ ٿيندي، پر پوءِ حالتون ٻيهر خراب ٿي ويون. هتي اهم ڳالهه اها آهي ته ايران وٽ سفارتي ۽ فوجي ٻنهي ميدانن ۾ ڳالهين جي گنجائش موجود آهي، جڏهن ته افغانستان جهڙي ڪمزور رياست وٽ اهڙي گنجائش محدود هئي.
علاقائي سياست به هن معاملي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ايران جو اثر عراق، شام، لبنان ۽ يمن تائين پکڙيل آهي. اهو رڳو هڪ ملڪ نه پر هڪ نظرياتي ۽ سياسي محور جي حيثيت اختيار ڪري چڪو آهي. جيڪڏهن آمريڪا ايران خلاف سڌي ڪارروائي ڪري ٿو ته ان جو ردعمل رڳو ايران جي سرحدن تائين محدود نه رهندو. ان جي ابتڙ افغانستان جي جنگ گهڻو ڪري ان جي سرحدن اندر رهي، جڏهن ته وينزويلا جي بحران جو اثر گهڻو ڪري لاطيني آمريڪا تائين محدود رهيو.
فوجي طاقت جي حوالي سان به ايران کي گهٽ سمجهڻ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو. ايران وٽ بيلسٽڪ ميزائلن جو وڏو ذخيرو آهي، ڊرون ٽيڪنالاجي ۾ هو اڳتي وڌي چڪو آهي ۽ سامونڊي دفاعي صلاحيتن ۾ به واڌ ڪئي آهي. آمريڪا جي فوجي طاقت بي مثال آهي، پر ڪنهن به جنگ ۾ جغرافيائي ۽ مقامي حالتون اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ايران جي جبلن، شهرن ۽ سامونڊي حدن ۾ ڪنهن به وڏي فوجي آپريشن جا نتيجا غير يقيني ٿي سگهن ٿا.
اقتصادي جنگ به جديد دور جو اهم هٿيار آهي. آمريڪا پابندين ذريعي ايران تي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي، پر ايران به متبادل اتحاد ٺاهڻ ۾ مصروف آهي. چين ۽ روس سان لاڳاپا، علائقائي واپار ۽ مقامي پيداوار تي زور ايران کي مڪمل اڪيلائپ کان بچائي رهيا آهن. وينزويلا جي ڀيٽ ۾ ايران وٽ وڌيڪ متنوع صنعتي ڍانچو ۽ علائقائي سهڪار موجود آهي.هڪ ٻيو اهم عنصر قومي نفسيات ۽ عوامي جذبو آهي. ايران ۾ قومي خودمختياري ۽ مزاحمت جو تصور مضبوط آهي. تاريخي طور تي ايران ڪيترن حملن کي منهن ڏنو آهي، جنهن قومي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪيو آهي. افغانستان ۾ به مزاحمت جو جذبو موجود هو، پر اتي رياستي ڍانچي جي ڪمزوري وڏي رڪاوٽ بڻجي. ايران وٽ رياست ۽ قوم ٻنهي جي سطح تي منظم مزاحمت جي صلاحيت آهي.
عالمي سطح تي به حالتون تبديل ٿي چڪيون آهن. دنيا هاڻي مڪمل طور هڪ قطبي نظام هيٺ ناهي. چين، روس ۽ ٻيون طاقتون عالمي سياست ۾ اثر وڌائي رهيون آهن. جيڪڏهن آمريڪا ايران خلاف سخت قدم کڻي ٿو ته اهو رڳو ٻه طرفو معاملو نه رهندو، پر وڏي طاقت جي مقابلي جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ خطي جي استحڪام ۽ عالمي معيشت ٻنهي لاءِ خطرا وڌي سگهن ٿا.نتيجي طور، آمريڪا لاءِ ضروري آهي ته هو ايران جي حقيقت کي سمجهي. ايران نه ته افغانستان جهڙو ڪمزور ۽ گهرو انتشار جو شڪار ملڪ آهي، ۽ نه ئي وينزويلا جهڙو رڳو اقتصادي دٻاءُ هيٺ جهڪندڙ رياست. ايران هڪ منظم، علائقائي اثر رکندڙ ۽ فوجي لحاظ کان تيار ملڪ آهي. ڪنهن به غلط اندازي يا جذباتي فيصلي جا نتيجا صرف وچ اوڀر تائين محدود نه رهندا، پر سڄي دنيا تي اثرانداز ٿيندا.دانشمندي جو تقاضا اهو آهي ته تڪرار کي سفارتي ڳالهين ذريعي حل ڪيو وڃي. جنگون رڳو تباهي آڻينديون آهن، جڏهن ته ڳالهين ذريعي مسئلا حل ڪرڻ سان استحڪام پيدا ٿئي ٿو. جيڪڏهن عالمي طاقتون ماضي جي تجربن مان سبق نه سکنديون ته تاريخ پاڻ کي ٻيهر ورجائيندي. آمريڪا کي گهرجي ته هو ايران سان معاملو ڪندي حقيقت پسندي، حڪمت عملي ۽ صبر جو مظاهرو ڪري، ڇو ته ايران کي افغانستان ۽ وينزويلا سمجهڻ وڏي سياسي غلطي ثابت ٿي سگهي ٿي.
0 تبصرے