چترال ۽ مري ۾ برفباري: انساني جانن جو الميو..؟

غلام مصطفيٰ جمالي

چترال ۽ مري ۾ تازو برفباري ۽ سخت ٿڌ سبب پهاڙي علائقن ۾ زندگي سخت متاثر ٿي آهي ۽ ڪيتريون ئي انساني زندگيءَ جا اهم لمحات ٻڏي ويا آهن. پهاڙي علائقي مان اچڻ واري وڏي برف گهر تي ڪري انساني جانن جو نقصان ٿيو، جنهن سبب چترال جي نيريگل ۽ ڊاميڻ علائقن ۾ هڪ ئي خاندان جا 12 ڀاتي اوچتو زندگي وڃائي ويٺا. انهن ۾ مرد، عورتون ۽ ننڍڙا ٻار شامل هئا. انهي حادثي سبب خاندان جا سڀ اميدون اوچتو ٽٽي ويون، گهر وارا اونداهي ڇڏي ويا ۽ جيڪي زنده بچيا آهن انهن تي ڏک ۽ صدمو جو اثر گهرو آهي. هي نه رڳو هڪ گهر جي تباهي آهي پر هڪ سماج جي اندر اندر دلين کي ڇڪي ڇڏيندڙ واقعو آهي. انهي سان گڏ مري ۽ گلگت ۾ به سخت برفباري سبب هزارين ماڻهو ڦاٿل پيا آهن. روڊ بند ٿي ويا آهن، بجلي ۽ مواصلاتي نظام متاثر ٿي چڪو آهي، ۽ روزمره زندگي جهڙي طرح هلندي هئي تڏهن کان سخت مختلف ٿي چڪي آهي. سياح جيڪي مري ۾ ٿڌ ۽ برف جي حسين مناظرن جو مزو وٺڻ آيا هئا، هاڻي انهن کي هوٽلن ۾ محصور ٿيڻو پيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي سياح ۽ رهواسي گاڏين ۾ ڦاٿل آهن ۽ انهن تائين وقت سر امداد پهچائڻ لاءِ ريسڪيو ٽيمون ڪم ڪري رهيون آهن، پر صورتحال اڃا به پيچيده آهي ۽ حالات سخت آهن. صدر مملڪت آصف علي زرداري هن المئي تي گهري ڏک ۽ افسوس جو اظهار ڪيو آهي. ايوان صدر جي طرفان جاري بيان مطابق، صدر مملڪت مري ويل ماڻهن جي وارثن سان دلي تعزيت ڪئي ۽ فوت ٿيل ماڻهن لاءِ مغفرت ۽ انهن جي پوئينرن لاءِ صبر جي دعا ڪئي. صدر مملڪت وفاقي، صوبائي ۽ مقامي ادارن کي هدايت ڪئي ته متاثر علائقن ۾ امدادي ڪاروايون ۽ بحالي جا ڪم تيز ڪيا وڃن ۽ عوام سان لاڳيتو رابطو برقرار رکيو وڃي. صدر وڌيڪ چيو ته موسمي تبديليون ۽ قدرتي آفتون دنيا جي مختلف علائقن ۾ وڌنديون پيون وڃن ۽ انهن سان نبردآزما ٿيڻ لاءِ اسان کي به اڳواٽ تياري ۽ سٺي حڪمت عملي اختيار ڪرڻي پوندي. وزيراعظم محمد شهباز شريف پڻ هڪ بيان جاري ڪندي هن المئي تي گهري ڏک جو اظهار ڪيو ۽ متاثر ٿيل ماڻهن جي مدد لاءِ وفاقي ۽ صوبائي ادارن کي سخت قدم کڻڻ جون هدايتون ڪيون. وزيراعظم جي آفيس مطابق، وفاقي ريسڪيو ۽ ريليف ادارن کي صوبائي حڪومت سان تعاون ڪندي امدادي ڪاروايون تيز ڪرڻ جي حڪم جاري ڪيو ويو آهي. وزيراعظم پڻ چيو ته متاثرين کي محفوظ جڳهن تي فوري طور منتقل ڪيو وڃي، کاڌي، دوا، ۽ ضروري سامان انهن تائين پهچايو وڃي ۽ اين ڊي ايم اي (نيشنل ڊيزاسٽر منيجمينٽ اٿارٽي) کي هدايت ڪئي وڃي ته ملڪ جي پهاڙي علائقن ۾ صورتحال جي نگراني ڪري جيئن ڪنهن به وڌيڪ خطري سان بروقت بچي سگهجي. تازو چترال ۽ مري ۾ پيش آيل حادثو انساني زندگي جي نازڪيت کي واضح ڪري ٿو ۽ اسان کي ياد ڏياريندو آهي ته قدرتي آفتن جي سامهون انسانيت ڪيتري حد تائين بي بس ٿي سگهي ٿي. ماضي ۾ اهڙا ڪيترائي واقعا پيش آيا آهن، جن ۾ وڏي تعداد ۾ انساني جانن جو ضياع ٿيو آهي ۽ انهن واقعات مان سبق وٺڻ جي سخت ضرورت آهي. تاريخ جا اهي واقع هڪ اهڙا سبق ڏين ٿا، جيڪو صرف تاريخ تائين محدود نه رهندو، پر اسان جي مستقبل جي محفوظ قبضي ۽ منصوبابندي لاءِ انتهائي ضروري آهي. مثال طور، 2022 ۾ مري ۾ سخت برفباري دوران تقريباً 23 ماڻهو فوت ٿيا، جڏهن گاڏين ۾ ڦاٿل سياحن کي نڪرڻ ۾ دير ٿي. هتي هزارين گاڏيون روڊ تي ڦاٿل ٿي ويون هيون ۽ سياح سخت ٿڌ ۽ برف جي وچ ۾ ڪيئن حياتي بچائڻ ۾ مشغول هئا. انهي وقت صورتحال کي سنڀالڻ ۾ مقامي انتظاميا، سروسز ۽ ريسڪيو ٽيمون وڏي مشڪل سان ڪم ڪري رهيون هيون. بعد ۾ حڪومت کي فوج، پوليس ۽ سول ادارن کان مدد وٺڻي پئي ۽ روڊن کي کولڻ ۽ ماڻهن تائين امداد پهچائڻ جون ڪوششون جاري رهيون. گذريل سالن ۾ به پاڪستان جي ٻين پهاڙي علائقن ۾ وڏي برفباري ۽ برفاني ڇپن سبب نقصان جا واقعا ٿي چڪا آهن. مثال طور، 2020 ۾ نيلم وادي، آزاد ڪشمير ۾ هڪ برفباري سبب ڪيترائي ماڻهو زندگي وڃائي ويٺا، جنهن ۾ 74 ماڻهو فوت ٿيا. انهن ۾ مرد، عورتون ۽ ٻار شامل هئا ۽ ڪيترائي گهر تباهه ٿي ويا. اهو واقع هي ٻڌائي ٿو ته موسمي بحرانن ۽ برفاني حادثن جي شدت ڪيتري هوندي آهي ۽ انهن سان بچاءُ لاءِ مضبوط تدابير اختيار ڪرڻ ضرورت آهن. 2012 ۾ گلگت بلستان جي گياڙي سيڪٽر ۾ هڪ وڏي برفاني ڇپ ڪري، جنهن ۾ 140 فوجي جوان ۽ شهري فوت ٿيا. اهو واقع هڪ فوجي چوڪي ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ پيش آيو، جڏهن برف جو گھڻو وزن ان علائقي تي اچي بيٺو ۽ ماڻهن کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو. اها تاريخي المي سماج ۽ فوجي اهلڪار ٻنهي لاءِ هڪ وڏو نقصان بڻجي وئي. 2010 ۾ ڪوھستان ۾ پڻ هڪ برفاني حادثي سبب 38 ماڻهو فوت ٿيا ۽ ڪيترائي ڳوٺ تباهه ٿيا. ان وقت به صورتحال واريون حالتون موسمي تبديلي، غير پيشنگوئي ٿيل سخت برف باري ۽ تيارگي جي کوٽ سبب انتهائي خراب رهيون. 2017 ۾ افغانستان ۽ چترال جي سرحدي علائقن ۾ پڻ برفباري سبب 19 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا، جيڪي برف جي خلاف تيارگي ۽ بروقت ردعمل جي کوٽ سبب خطري ۾ پيا. هي سڀ واقعا صرف انگ تائين محدود نه آهن، اهي هزارين خاندانن جي اندر دلين جي ٽٽڻ، اميدن جي ختم ٿيڻ ۽ زندگيءَ جي پرسڪون وقت ۾ لٿل تحريرن جو اظهار آهن. اهي واقعا اسان کي ٻڌائن ٿا ته برفباري صرف هڪ موسمي حالت ناهي، بلڪه هڪ اهڙي قدرتي آفت آهي جنهن جو اثر اسان جي سماجي، معاشي ۽ انساني جوڙجڪ تي گهرو هوندو آهي. متاثر خاندانن جو ڏک، انهن جي يادون ۽ زندگيءَ جو سور صرف انهن جي گهر تائين محدود نه رهندو، بلڪه سڄي سماج تي هڪ گهرو اثر ڇڏيندو آهي. اهڙا واقعا ياد ڏيارين ٿا ته قدرتي آفتن لاءِ صرف دعائون ڪافي نه آهن، پر بروقت تياري، ريسڪيو آپريشن، جديد موسمي اڳڪٿي سسٽم ۽ عوامي شعور انتهائي ضروري آهي. جڏهن اسان اڄ جي ڏک ۽ نقصان ڏسون ٿا، ته اسان کي اهو به ڏسڻو پوندو ته اسان مستقبل ۾ اهڙين حالتن سان ڪيئن وڌيڪ تيزيءَ سان، وڌيڪ منصوبابندي سان ۽ وڌيڪ موثر انداز ۾ مقابلو ڪري سگهندا. چترال ۽ مري ۾ تازو واقعو انساني ۽ سماجي طور تي هڪ وڏو سبق ڏئي ٿو. متاثر علائقن ۾ روڊ بند ٿيڻ سبب مواصلات ۽ امداد ۾ رڪاوٽون وڌيون آهن، پر وفاقي ۽ صوبائي ادارا تڪڙي ڪارروائي جاري رکي رهيا آهن ته جيئن وڌيڪ نقصان کان بچاءُ ٿئي. صدر ۽ وزيراعظم ٻنهي چيو آهي ته انساني زندگيءَ کي محفوظ رکڻ، تياري ۽ ايمرجنسي ريسڪيو تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ ضروري آهي. گذريل واقعن مان سبق اهو ملي ٿو ته قدرتي آفتن کي نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي. برفباري، برفاني، ۽ سخت ٿڌ هر سال پهاڙي علائقن ۾ خطرناڪ صورتحال پيدا ڪن ٿيون. انهي سلسلي ۾ عوامي شعور، بروقت اطلاعن، حفاظتي انتظامن، ۽ ريسڪيو آپريشن تي عمل زندگي بچائڻ لاءِ انتهائي ضروري آهي. اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته موسمي تبديليون عالمي سطح تي وڌنديون پيون وڃن، ۽ انهن سان مقابلو ڪرڻ لاءِ هر ملڪ، هر علائقو، هر سماج کي پنهنجي حدن ۽ وسيلن مطابق موثر منصوبابندي ڪرڻي پوندي. چترال ۽ مري ۾ موجوده صورتحال اسان کي ياد ڏياريندي آهي ته انساني زندگي کي محفوظ ڪرڻ، قدرتي آفتن جي تياري ۽ انتظامن کي مضبوط ڪرڻ ۾ ڪوڙ يا دير برداشت نه ٿي سگھي. حڪومتون، سماجي ادارا ۽ عوام گڏجي احتياطي قدم کڻي مستقبل ۾ اهڙين آفتن کان بچاءُ کي يقيني بڻائي سگهن ٿا. اسان کي هڪ اهڙو نظام جيڪو ريسڪيو، سيٽ اپ، جديد موسمي اڳڪٿي، روڊ ۽ انفراسٽرڪچر جي حفاظت، ۽ خطرن جي سڃاڻپ ۾ بهتر تربيت ۽ شعور پيدا ڪري، پنهنجي زندگيءَ جو حصو بڻائڻ گهرجي. هن برفباري جي نتيجي ۾ چترال ۽ مري ۾ جيڪي نقصان ٿيا آهن، انهن مان نه صرف خاندان متاثر ٿيا آهن، بلڪه هڪ وڏي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي تبديلي جو به آغاز ٿيو آهي. متاثر ٿيل ماڻهن جي مدد، محفوظ جاين تي منتقل ڪرڻ، کاڌي، دوا ۽ ٻيا ضروري سامان فراهم ڪرڻ جون ڪاروايون جاري آهن. صدر ۽ وزيراعظم ٻنهي جو موقف آهي ته انساني جان کي هر حال ۾ محفوظ رکڻ ضروري آهي. اسان کي ياد رکڻ گهرجي ته قدرتي آفتون اسان جي قابو کان ٻاهر آهن، پر اسان جي تيارگي، حڪمت عملي، ۽ ايماندارانه عمل سان انساني جانن کي بچائڻ ۽ نقصان کي گھٽائڻ ممڪن آهي. چترال ۽ مري ۾ پيش آيل تازو حادثو ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته قدرتي آفتن کان بچاءُ لاءِ وقت تي قدم کڻڻ لازمي آهي ۽ گڏيل ڪوششن سان اسان هڪ محفوظ، اڳواڻيءَ سان ڀريل سماج جوڙڻ ۾ ڪامياب ٿي سگهون ٿا.